Chochołów to wieś w gminie Czarny Dunajec, położona około 20 km od centrum Zakopanego, tuż przy granicy ze Słowacją. Wzdłuż głównej drogi stoją rzędem drewniane domy z grubych płazów, szczytami zwrócone do ulicy, z jasnymi ścianami i gontowymi dachami. Taki ciąg zabudowy zachował się na Podhalu w bardzo niewielu miejscach, dlatego wieś bywa nazywana żywym skansenem.
Określenie „skansen" jest jednak mylące. Chochołów to zwykła, zamieszkana wieś. Domy należą do rodzin, które w nich żyją, prowadzą gospodarstwa, pracują i parkują samochody przed bramami. Turysta przyjeżdża tu na spacer po ulicy, a nie do muzeum na świeżym powietrzu z biletem wstępu.
Drugi powód, dla którego ludzie przyjeżdżają do Chochołowa, to Chochołowskie Termy. Duży kompleks basenów termalnych leży na obrzeżach wsi i przyciąga więcej gości niż sama zabudowa. Połączenie spaceru po drewnianej wsi z kilkoma godzinami w wodzie daje wygodny plan na pół dnia, szczególnie gdy w Tatrach jest brzydka pogoda.
Ten przewodnik opisuje, co warto zobaczyć w Chochołowie, jak zwiedzać wieś bez przeszkadzania mieszkańcom, co wiadomo o powstaniu z 1846 roku i jak zaplanować wizytę razem z termami. Wyjaśnia też częste nieporozumienie: Chochołów i Dolina Chochołowska to dwa różne miejsca.
Chochołów a Dolina Chochołowska
Wielu turystów wpisuje w nawigację „Chochołów", planując wycieczkę do Doliny Chochołowskiej. To błąd, który kosztuje czas. Dolina Chochołowska to największa dolina polskich Tatr. Wejście do niej znajduje się na Siwej Polanie w Witowie, w Tatrzańskim Parku Narodowym. Wieś Chochołów leży kilka kilometrów dalej na północny zachód, na Podhalu, poza granicami parku.
Oba miejsca łączy nazwa i historia, bo dolina była dawniej wypasana między innymi przez gospodarzy z Chochołowa. W praktyce jednak są to dwa odrębne cele: jeden to spacer po drewnianej wsi, drugi to wycieczka tatrzańska z biletem TPN. Opis doliny, schroniska i sezonu krokusów znajdziesz w przewodniku Dolina Chochołowska.
Drewniana zabudowa Chochołowa
Jak zbudowane są domy
Domy w Chochołowie zbudowano w konstrukcji zrębowej z grubych, ciosanych płazów, czyli połówek pni drewnianych układanych jedna na drugiej. Dachy kryje gont. Budynki stoją szczytem do drogi, a za nimi ciągną się podwórza i zabudowania gospodarcze. Najstarsze domy pochodzą z XIX wieku.
Charakterystyczną cechą są jasne, niemal białe ściany. Nie są malowane. Zgodnie z miejscową tradycją gospodynie myją drewno wodą z mydłem, najczęściej przed Wielkanocą, co chroni je przed ciemnieniem. W efekcie ulica Chochołowa wygląda inaczej niż zabudowa innych podhalańskich wsi, gdzie stare drewno zwykle ciemnieje do brązu.
Ochrona zabytków
Od 1965 roku wieś jest objęta nadzorem konserwatora zabytków. Ochrona dotyczy nie tylko pojedynczych domów, ale też układu wsi: przebiegu drogi, działek i ścieżek. Dlatego nowsze budynki muszą pasować do otoczenia, a ciąg drewnianych chałup wzdłuż głównej drogi zachował się w dużej części.
Chochołów leży na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce. Szlak łączy kościoły, cerkwie, dwory i zespoły zabudowy, które warto odwiedzić podczas objazdu regionu. Z tej samej trasy można przejechać do Zakopanego, gdzie styl zakopiański w architekturze drewnianej rozwinął się w zupełnie innej formie. Opis takiego spaceru znajdziesz w przewodniku Styl zakopiański i architektura - trasa spacerowa.
Jak zwiedzać, nie przeszkadzając
Zwiedzanie Chochołowa to spacer wzdłuż głównej drogi. Wystarczy godzina, a przy fotografowaniu i wolnym tempie półtorej. Kilka zasad pozwala zrobić to w sposób, który nie utrudnia życia mieszkańcom.
- Zdjęcia robi się z drogi i chodnika. Nie wchodzi się na podwórza ani pod okna bez zaproszenia.
- Nie parkuje się przed bramami i wjazdami, nawet na chwilę.
- Rodzinę przy domu można zapytać o zgodę na zdjęcie, jeśli ma być na nim widoczna.
- Główna droga ma ruch samochodowy, także ciężarowy w kierunku granicy. Z dziećmi trzeba iść poboczem lub chodnikiem, nie środkiem jezdni.
W niedzielę rano i w święta wieś jest spokojniejsza, ale mieszkańcy idą wtedy do kościoła. Grupa z przewodnikiem nie powinna blokować wejścia ani placu przed świątynią.
Powstanie chochołowskie 1846
Chochołów zapisał się w historii Polski wydarzeniami z 21 lutego 1846 roku. Górale z Chochołowa, Cichego, Dzianisza i Witowa wystąpili zbrojnie przeciwko władzom austriackim i uciskowi dworskiemu. Zryw był częścią szerszych przygotowań do powstania krakowskiego. Organizatorami byli Jan Kanty Andrusikiewicz, nauczyciel i organista, poeta Julian Goslar oraz trzej księża wikariusze z okolicznych parafii.
Powstanie trwało krótko i zostało szybko stłumione. Jego uczestnicy zostali uwięzieni, a część z nich skazana. W pamięci regionu zostało jednak jako jeden z nielicznych przypadków, gdy chłopi z Podhala stanęli po stronie narodowego zrywu, w czasie gdy w zachodniej Galicji wybuchła rabacja wymierzona w szlachtę.
W centrum wsi znajdują się miejsca upamiętniające powstanie. Warto przeczytać tablice informacyjne i zatrzymać się przy nich przed dalszym spacerem.
Muzeum w Chochołowie
Od 1978 roku w jednej z drewnianych chałup w centrum wsi działał oddział Muzeum Tatrzańskiego, znany jako Muzeum Powstania Chochołowskiego. Wnętrze pokazywało układ tradycyjnego domu z sienią, czarną izbą, białą izbą i komorą, a ekspozycja łączyła wydarzenia z 1846 roku z obrazem życia górali w połowie XIX wieku. Obecnie oddział funkcjonuje w materiałach muzeum jako Zagroda Bafiów w Chochołowie.
W chwili pisania tego tekstu Muzeum Tatrzańskie informuje, że Zagroda Bafiów jest zamknięta z powodu prac konserwatorskich. Muzeum podaje dla tego oddziału standardowy cennik: 12 zł bilet normalny i 6 zł ulgowy, z bezpłatnym wstępem na wystawy stałe w czwartki. Przed przyjazdem trzeba sprawdzić stronę muzeum, czy obiekt został ponownie otwarty.
Jeśli zależy Ci na wnętrzach dawnego domu góralskiego, a Zagroda Bafiów jest zamknięta, dobrą alternatywą są inne oddziały Muzeum Tatrzańskiego. Zagroda Sołtysów w Jurgowie i Zagroda Korkoszów w Czarnej Górze pokazują gospodarstwa na Spiszu, a w samym Zakopanem działa kilka oddziałów, w tym Willa Koliba. Przegląd oddziałów znajdziesz w przewodniku Muzea w Zakopanem.
Kościół św. Jacka
W centrum wsi stoi murowany, neogotycki kościół parafialny pw. św. Jacka. Budowano go w drugiej połowie XIX wieku, od 1853 roku, w miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni. Kościół wyróżnia się na tle drewnianej zabudowy, bo jest jednym z nielicznych murowanych budynków przy głównej drodze.
Wnętrze można zobaczyć przy okazji nabożeństw albo gdy kościół jest otwarty w ciągu dnia. Zwiedzanie w czasie mszy nie jest mile widziane. Przy kościele znajduje się cmentarz z nagrobkami miejscowych rodzin.
Chochołowskie Termy
Chochołowskie Termy leżą na obrzeżach wsi, pod adresem Chochołów 400. Operator podaje prawie 4500 m² powierzchni wody i 52 niecki basenowe z wodą termalną o temperaturze od 32 do 38°C. Obok basenów działa saunarium, strefa SPA, centrum sportowe i restauracja.
Według strony obiektu strefa basenowa jest otwarta od niedzieli do czwartku w godzinach 9:00-22:00, a w piątki i soboty do 23:00. Saunarium rusza godzinę później. Ceny zależą od sezonu, dnia tygodnia i długości pobytu. Operator wyróżnia sezon wysoki od końca czerwca do końca sierpnia, a osobne stawki obowiązują w weekendy. Posiadacze Karty Dużej Rodziny mają 15 procent zniżki. Aktualny cennik trzeba sprawdzić na stronie term przed wyjazdem, bo stawki zmieniają się kilka razy w roku, a za przekroczenie czasu biletu pobierana jest dopłata.
Jak Chochołowskie Termy wypadają na tle innych obiektów, na przykład Termy BUKOVINA, Termy Bania czy Term Zakopiańskich, porównujemy w zestawieniu termy blisko Zakopanego.
Dojazd z Zakopanego
Samochodem. Z Zakopanego jedzie się przez Kościelisko i Witów, około 20 km, zwykle 25-40 minut w zależności od ruchu. W wakacyjne i feryjne weekendy droga w kierunku term i Doliny Chochołowskiej bywa zakorkowana rano i po południu. Przy termach działa duży parking. W samej wsi miejsc jest mało, dlatego lepiej zostawić auto na parkingu i przejść do centrum pieszo.
Busem. Busy w kierunku Chochołowa i przejścia granicznego odjeżdżają z okolic dworca w Zakopanem. Kursy prowadzą prywatni przewoźnicy, więc rozkład i ceny mogą się zmieniać. Ogólne zasady korzystania z busów opisujemy w przewodniku busy i transport lokalny w Zakopanem.
Rowerem. Trasa z Zakopanego wymaga jazdy częściowo po ruchliwej drodze. Dla rodzin z dziećmi lepiej sprawdzić wydzielone ścieżki rowerowe w regionie i dojechać do Chochołowa autem z rowerami.
Plan na pół dnia
Poniższy plan zakłada przyjazd samochodem i wizytę w termach po południu.
- 10:00 - przyjazd do Chochołowa, parking.
- 10:15-11:45 - spacer wzdłuż głównej drogi, kościół św. Jacka, miejsca pamięci powstania, zdjęcia drewnianej zabudowy.
- 12:00 - obiad w okolicy albo w restauracji przy termach.
- 13:00-17:00 - Chochołowskie Termy.
- 17:30 - powrót do Zakopanego przed wieczornym szczytem ruchu.
W wersji bez term spacer po wsi można połączyć z wycieczką do Doliny Chochołowskiej. Wtedy lepiej zacząć od doliny, bo jej przejście zajmuje większość dnia, a do wsi zajrzeć w drodze powrotnej. W dolinie obowiązują zasady TPN i zakaz wędrowania po szlakach od zmierzchu do świtu w okresie od 1 marca do 30 listopada. W razie wypadku w górach pomoc wzywa się pod numer TOPR 985 lub +48 601 100 300.
Co jeszcze w okolicy
Chochołów leży na końcu drogi prowadzącej z Zakopanego na zachód, dlatego łatwo połączyć go z kilkoma innymi celami.
Witów i Siwa Polana. Kilka kilometrów przed Chochołowem, w Witowie, zaczyna się wejście do Doliny Chochołowskiej. Na Siwej Polanie działa parking, punkt sprzedaży biletów TPN i wypożyczalnie rowerów, którymi latem można wjechać do części doliny. Wiosną, w sezonie krokusów, ten odcinek drogi bywa bardzo zatłoczony.
Przejście graniczne ze Słowacją. Z Chochołowa prowadzi droga na słowacką Orawę przez Suchą Horę. To dobra trasa dla osób, które chcą zobaczyć Orawski Zamek albo odwiedzić termy po słowackiej stronie. Przed wyjazdem warto zabrać dowód osobisty lub paszport i sprawdzić ubezpieczenie zdrowotne na pobyt za granicą.
Czarny Dunajec i dolina Czarnego Dunajca. Na północ od Chochołowa ciągną się łąki i wsie z drewnianą zabudową, mniej znane niż Chochołów, ale spokojniejsze. Okolica sprzyja krótkim wycieczkom rowerowym po drogach lokalnych.
Wszystkie te cele leżą w zasięgu kilkunastu minut jazdy. Przy jednym dniu wolnym lepiej wybrać dwa z nich niż próbować zmieścić wszystko.
Dla kogo
Chochołów to dobry cel dla osób, które interesują się architekturą, historią regionu i fotografią. Sprawdzi się w deszczowy dzień w połączeniu z termami, jako przystanek w drodze na Orawę lub Słowację, a także dla seniorów szukających spokojnego spaceru bez podejść. Więcej pomysłów na mniej wymagający pobyt zawiera przewodnik Zakopane dla seniorów.
Chochołów rozczaruje osoby, które spodziewają się skansenu z otwartymi wnętrzami, kramami i animacjami. Poza termami nie ma tu rozbudowanej infrastruktury turystycznej. To zaleta dla jednych i wada dla innych.
Podsumowanie
Chochołów to zamieszkana wieś około 20 km od Zakopanego z jednym z najlepiej zachowanych ciągów drewnianej zabudowy na Podhalu. Domy z płazów, myte tradycyjnie wodą z mydłem, stoją wzdłuż głównej drogi, a wieś od 1965 roku jest pod nadzorem konserwatora zabytków. Zwiedza się ją z drogi, bez wchodzenia na podwórza.
W historii regionu Chochołów zapisał się powstaniem z 21 lutego 1846 roku. Oddział Muzeum Tatrzańskiego, znany wcześniej jako Muzeum Powstania Chochołowskiego, a dziś jako Zagroda Bafiów, jest obecnie zamknięty z powodu prac konserwatorskich. Aktualny status trzeba sprawdzić przed przyjazdem.
Na obrzeżach wsi działają Chochołowskie Termy, jeden z największych kompleksów termalnych na Podhalu. Połączenie spaceru po wsi i kilku godzin w wodzie to prosty plan na pół dnia, niezależny od pogody w Tatrach.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Czy Chochołów to to samo co Dolina Chochołowska?
Nie. Chochołów to wieś na Podhalu, poza Tatrzańskim Parkiem Narodowym. Dolina Chochołowska to dolina w Tatrach, do której wchodzi się z Siwej Polany w Witowie. Oba miejsca dzieli kilka kilometrów.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie Chochołowa?
Spacer wzdłuż głównej drogi z zatrzymaniem przy kościele i miejscach pamięci zajmuje około 1-1,5 godziny. Z termami warto przeznaczyć na wyjazd pół dnia lub więcej.
Czy muzeum w Chochołowie jest otwarte?
W chwili pisania Muzeum Tatrzańskie informuje, że Zagroda Bafiów w Chochołowie jest zamknięta z powodu prac konserwatorskich. Status trzeba sprawdzić na stronie muzeum przed przyjazdem.
Czy można wchodzić do drewnianych domów?
Nie, to prywatne domy mieszkalne. Zabudowę ogląda się i fotografuje z drogi. Nie wchodzi się na podwórza bez zaproszenia i nie parkuje przed bramami.
Jak dojechać do Chochołowa bez samochodu?
Z okolic dworca w Zakopanem odjeżdżają busy w kierunku Chochołowa i przejścia granicznego. Kursy prowadzą prywatni przewoźnicy, więc aktualny rozkład trzeba sprawdzić na miejscu lub u przewoźnika.
Ile kosztują Chochołowskie Termy?
Ceny zależą od sezonu, dnia tygodnia, strefy i długości pobytu. Operator publikuje osobne stawki dla dni powszednich, weekendów i sezonu wysokiego od końca czerwca do końca sierpnia. Aktualny cennik jest dostępny na stronie term.