Gwara góralska towarzyszy turystom w Zakopanem na każdym kroku, choć nie zawsze zdają sobie z tego sprawę. Słychać ją w rozmowie przy straganie na targu, w karczmie, w szopce i w góralskiej muzyce. Jest też zapisana na mapach Tatr: Siklawa, Orla Perć, Skupniów Upłaz czy Smreczyński Staw to nazwy, które mają swoje znaczenie w języku górali.

Słowo "gwara góralska" jest w praktyce skrótem. Na Podhalu mówi się gwarą podhalańską, która należy do dialektu małopolskiego. Inaczej mówią górale na Spiszu, Orawie czy w Beskidach. Ten tekst dotyczy przede wszystkim gwary podhalańskiej, czyli tej, którą turysta usłyszy w Zakopanem i okolicznych wsiach.

Słowniczek nie ma ambicji naukowych. Zebraliśmy w nim słowa, które najczęściej pojawiają się w kontakcie z góralską kulturą: na hali, na szlaku, przy stole i w nazwach strojów. Pisownia gwarowa bywa różna, bo gwara jest przede wszystkim językiem mówionym. Podajemy formy najczęściej spotykane w tekstach i na szyldach.

Na koniec wskazujemy, gdzie gwary posłuchać na żywo i gdzie szukać rzetelnych źródeł, jeśli temat wciągnie.

Skąd się wzięła gwara podhalańska

Podhale przez stulecia było regionem względnie odizolowanym. Górale zajmowali się pasterstwem, rolnictwem na trudnych, górskich polach i rzemiosłem. W takich warunkach zachowało się wiele cech dawnej polszczyzny, które w języku ogólnym dawno zanikły. Na słownictwo wpłynęły też kontakty z sąsiadami, zwłaszcza pasterska kultura wołoska, od której pochodzą niektóre słowa związane z hodowlą owiec.

W XIX wieku Zakopane stało się modnym miejscem wypoczynku artystów i naukowców. Gwarą zainteresowali się pisarze. Kazimierz Przerwa-Tetmajer w cyklu "Na skalnym Podhalu" utrwalił ją w literaturze, a Aleksander Stopka w książce o Sabale, słynnym gawędziarzu Janie Krzeptowskim, zaproponował zasady zapisu gwary. Dziś najobszerniejszym opracowaniem jest wielotomowy "Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej" prof. Józefa Kąsia z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Więcej o ludziach, którzy tworzyli kulturę Zakopanego, można dowiedzieć się na Cmentarzu na Pęksowym Brzyzku, gdzie pochowany jest także Sabała.

Jak brzmi gwara - najważniejsze cechy

Nawet bez znajomości słownictwa gwarę łatwo rozpoznać po brzmieniu. Kilka cech powtarza się w mowie większości górali z Podhala.

Mazurzenie

Głoski "cz", "sz", "ż" wymawia się jak "c", "s", "z". Dlatego "czas" brzmi jak "cas", "szedł" jak "sed", a "już" jak "juz". To najbardziej charakterystyczna cecha, po której turyści najczęściej rozpoznają góralską mowę.

Akcent na pierwszą sylabę

W polszczyźnie ogólnej akcent pada na przedostatnią sylabę. W gwarze podhalańskiej zwykle na pierwszą. To daje charakterystyczny rytm zdań, dobrze słyszalny w gawędach i śpiewie.

Archaizm podhalański

Po zmazurzonych głoskach wymawia się "i" zamiast "y", na przykład "cisty" zamiast "czysty". Językoznawcy uważają to za jedną z najważniejszych cech wyróżniających gwarę Podhala.

Zmiany samogłosek

"A" bywa wymawiane jak "o", stąd "downo" zamiast "dawno". Samogłoski nosowe brzmią inaczej niż w języku ogólnym. Połączenie "ił" często przechodzi w "ył", na przykład "robiyła" zamiast "robiła".

Formy gramatyczne

W czasie przeszłym używa się końcówek w rodzaju "miołek" zamiast "miałem". W pierwszej osobie liczby mnogiej spotyka się końcówkę "-me", na przykład "robime" zamiast "robimy". Do osób starszych tradycyjnie zwraca się w drugiej osobie liczby mnogiej, czyli przez "wy". To forma szacunku, a nie poufałości.

Słowniczek - hala i pasterstwo

Pasterstwo owiec przez stulecia wyznaczało rytm życia na Podhalu. Wiele słów z tej dziedziny weszło do języka ogólnego i do nazw miejsc w Tatrach.

Słowo Znaczenie
baca główny pasterz na hali, odpowiada za stado i wyrób serów
juhas pomocnik bacy przy wypasie i dojeniu
hala wysokogórskie pastwisko
bacówka, szałas pasterski budynek na hali, w którym robi się sery
koliba prosty szałas pasterski
redyk wiosenny wypęd owiec na hale i jesienny powrót
watra ognisko, tradycyjnie pasterskie
gazda gospodarz
gaździna gospodyni
chałupa dom
izba pomieszczenie w domu, dawniej często jedyne

Do tej grupy należy też kierdel, czyli stado owiec. Słowo pojawia się w piosenkach i gawędach, a w rozmowie o wypasie usłyszysz je częściej niż "stado". Z pasterstwem wiąże się też słowo bacowanie, oznaczające sezon, w którym baca odpowiada za cudze owce powierzone mu przez gazdów z wioski.

Pasterska terminologia jest bardzo precyzyjna. Inne słowa opisują owce w różnym wieku, inne naczynia do mleka i inne etapy robienia sera. Turysta nie musi ich znać, ale warto wiedzieć, że gdy baca w bacówce mówi o serach, używa słownictwa, które kształtowało się przez setki lat i dla wielu rzeczy nie ma dokładnego odpowiednika w języku ogólnym.

Redyk wciąż jest ważnym wydarzeniem. Wiosenny wypęd owiec na hale bywa uroczyście świętowany we wsiach Podhala. Z jesiennym powrotem stad związana jest nazwa sera redykołki, drobnych serków rozdawanych dawniej przy tej okazji.

Słowniczek - góry i szlak

Te słowa warto znać przed wyjściem w Tatry. Pojawiają się w nazwach szlaków, dolin i szczytów, a także w komunikatach i przewodnikach.

Słowo Znaczenie Przykład w nazwie
wierch, wirch szczyt, wzniesienie Kasprowy Wierch
turnia skalisty szczyt, wieża skalna Zawratowa Turnia
perć wąska ścieżka w górach Orla Perć
upłaz trawiasty, łagodny stok Skupniów Upłaz
siklawa wodospad Wielka Siklawa
żleb stroma rynna w zboczu Żleb Kulczyńskiego
grań ostry grzbiet górski główna grań Tatr
smrek świerk Smreczyński Staw
grapa pagórek, strome zbocze liczne przysiółki na Podhalu

Znajomość tych słów przydaje się przy czytaniu mapy. Nazwa z "upłazem" zapowiada zwykle łagodny, trawiasty teren, a "żleb" stromą rynnę, w której zimą gromadzi się śnieg. Nazwa nie zastępuje opisu trasy, ale pomaga wyobrazić sobie teren, zanim się tam dotrze.

Wiele tatrzańskich nazw pochodzi od nazwisk lub przydomków górali, którzy wypasali tam owce albo mieli w danym miejscu swoje polany. Hala Gąsienicowa wzięła nazwę od rodu Gąsieniców, a liczne polany w dolinach reglowych noszą nazwy dawnych właścicieli. Nazwy te zapisali dziewiętnastowieczni badacze Tatr, często słuchając opowieści przewodników góralskich.

Słowniczek - strój i rzemiosło

Góralski strój odświętny widać podczas uroczystości, festiwali i niedzielnych mszy. Nazwy jego elementów warto znać, bo pojawiają się też na straganach z pamiątkami.

  • kierpce (w gwarze także kyrpce) - skórzane obuwie z jednego kawałka skóry,
  • portki - spodnie, w stroju męskim uszyte z białego sukna,
  • parzenice - ozdobne hafty na przodzie góralskich spodni,
  • cucha - wierzchnie okrycie z sukna, noszone na ramionach,
  • serdak - kożuszek bez rękawów,
  • kapelus - kapelusz góralski, ozdobiony muszelkami,
  • gorset - element stroju kobiecego, często bogato haftowany,
  • ciupaga - laska z metalowym toporkiem, dawniej narzędzie i broń, dziś element stroju i pamiątka.

Charakterystyczną architekturę i sztukę inspirowaną kulturą górali pokazujemy w tekście o stylu zakopiańskim.

Słowniczek - kuchnia góralska

W menu karczmy i na straganie turysta spotka kilka słów, których nie zna z domu.

  • oscypek - wędzony ser z mleka owczego, o charakterystycznym wrzecionowatym kształcie,
  • bundz - świeży, niewędzony ser owczy,
  • bryndza - miękki, słony ser owczy, często do smarowania,
  • redykołka - niewielki wędzony serek, często w kształcie zwierzątka,
  • żentyca - napój z serwatki owczej, powstający przy wyrobie serów,
  • kwaśnica - zupa na kiszonej kapuście,
  • moskol - placek ziemniaczany pieczony na blasze.

O tym, jak rozpoznać prawdziwy oscypek i inne produkty z Podhala, piszemy we wpisie o produktach regionalnych Podhala.

Słowniczek - słowa i zwroty codzienne

Tych słów nie przeczytasz na mapie, ale usłyszysz je w rozmowie.

Gwara Język ogólny
ino tylko
fto kto
kany dokąd
kie kiedy
telo tyle
piykny piękny
pedzieć powiedzieć
downo dawno
cas czas
chłop mężczyzna
baba kobieta, żona
zbójnik zbójca, bohater góralskich ballad

Osobne miejsce zajmuje słowo ceper. Górale nazywają tak osoby spoza gór, zwykle turystów. Nie zawsze ma ono charakter obraźliwy, często jest po prostu żartobliwym określeniem przybysza. Pochodzenie słowa jest różnie wyjaśniane i nie ma jednej pewnej etymologii.

Jak rozmawiać z góralem

Turysta nie musi mówić gwarą, a próby naśladowania często wypadają sztucznie. Górale rozmawiają z przyjezdnymi w języku ogólnym, a gwarą posługują się między sobą, w rodzinie i podczas wydarzeń kulturalnych. Kilka prostych zasad:

  • nie przedrzeźniaj mazurzenia ani akcentu, bo dla wielu osób to język domowy, a nie folklor na pokaz,
  • pytaj o znaczenie słowa, jeśli go nie rozumiesz, zwykle spotkasz się z chętną odpowiedzią,
  • zwracaj uwagę na formę "wy" u starszych osób, to wyraz szacunku, nie brak dobrych manier,
  • szanuj strój odświętny, który ma znaczenie w lokalnej tradycji, a nie jest kostiumem.

Gdzie usłyszeć gwarę na żywo

Wydarzenia

Największym festiwalem, na którym gwara jest w centrum uwagi, są Sabałowe Bajania w Bukowinie Tatrzańskiej. To konkurs gawędziarzy, muzyków, śpiewaków, drużbów i starostów weselnych organizowany od 1967 roku. Festiwal odbywa się latem, w 2026 roku jego 60. edycja zaplanowana była na lipiec. Aktualny termin i program trzeba sprawdzić na stronie gminy Bukowina Tatrzańska. Więcej o miejscowości przeczytasz we wpisie Bukowina Tatrzańska.

W Zakopanem co roku odbywa się Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich, podczas którego można zobaczyć i usłyszeć zespoły góralskie z Polski i innych krajów. Termin jest publikowany na stronach miasta.

Muzea i wsie

Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem gromadzi zbiory dotyczące kultury górali, w tym stroje, sprzęty pasterskie i sztukę ludową. W muzealnych oddziałach, na przykład w zagrodzie Korkoszów w Czarnej Górze czy w Chochołowie, łatwiej o rozmowę z osobami związanymi z regionem. O ofercie muzeów piszemy w tekście muzea w Zakopanem, a drewniane domy z XIX wieku zobaczysz w Chochołowie, niedaleko granicy ze Słowacją.

Codzienność

Gwarę usłyszysz na targu pod Gubałówką, w małych sklepach poza Krupówkami, w autobusie do okolicznych wsi i na niedzielnej mszy w parafiach na Podhalu. W karczmach z muzyką na żywo kapele śpiewają po góralsku, choć repertuar dla turystów bywa uproszczony.

Gdzie szukać rzetelnych źródeł

Słowniczki w internecie bywają nieprecyzyjne i mieszają słowa z różnych gwar. Jeśli temat cię zainteresuje, warto sięgnąć po:

  • "Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej" prof. Józefa Kąsia,
  • teksty Kazimierza Przerwy-Tetmajera z cyklu "Na skalnym Podhalu",
  • materiały Związku Podhalan, organizacji dbającej o kulturę regionu,
  • zbiory i publikacje Muzeum Tatrzańskiego.

Podsumowanie

Gwara podhalańska to żywy język, którym mówi wielu mieszkańców Podhala. Rozpoznasz ją po mazurzeniu, akcencie na pierwszą sylabę i archaizmach takich jak "cisty" zamiast "czysty". Wiele gwarowych słów jest zapisanych w nazwach tatrzańskich szlaków: perć, upłaz, siklawa, turnia i wierch.

Znajomość kilkunastu słów pomaga lepiej rozumieć menu karczmy, stroje na festiwalach i opisy w muzeach. Do rozmowy z góralem nie trzeba jednak znać gwary. Wystarczy szacunek i ciekawość.

Najlepszym miejscem, żeby posłuchać gwary, są Sabałowe Bajania w Bukowinie Tatrzańskiej, festiwale folklorystyczne i codzienne sytuacje poza najbardziej turystycznymi ulicami.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy gwara góralska to osobny język?

Nie. Gwara podhalańska należy do dialektu małopolskiego języka polskiego. Ma swoje cechy wymowy, gramatyki i słownictwa, ale nie jest odrębnym językiem.

Co to jest mazurzenie?

To wymowa głosek "cz", "sz", "ż" jako "c", "s", "z". Dlatego "czas" brzmi w gwarze jak "cas".

Kim jest ceper?

Tak górale nazywają osoby spoza gór, zwykle turystów. Słowo bywa żartobliwe, a jego pochodzenie nie jest jednoznacznie wyjaśnione.

Co znaczy "baca" i "juhas"?

Baca to główny pasterz na hali, odpowiedzialny za stado i wyrób serów. Juhas jest jego pomocnikiem.

Czy warto mówić do górali gwarą?

Nie ma takiej potrzeby. Górale rozmawiają z turystami w języku ogólnym. Naśladowanie gwary łatwo odebrać jako przedrzeźnianie.

Skąd pochodzą nazwy w Tatrach?

Wiele nazw ma gwarowe korzenie. Perć to ścieżka, siklawa to wodospad, upłaz to trawiasty stok, a smrek to świerk.

Gdzie usłyszeć prawdziwą gwarę?

Na Sabałowych Bajaniach w Bukowinie Tatrzańskiej, na festiwalach folklorystycznych, w muzeach regionalnych oraz w codziennych rozmowach mieszkańców poza głównymi deptakami.

Źródła