Niedźwiedzie w Tatrach żyją na stałe i nie są atrakcją z pogranicza legend. Badania genetyczne wykonane w 2023 roku na zlecenie Tatrzańskiego Parku Narodowego wykazały co najmniej 64 osobniki, które bytują na stałe lub czasowo w polskiej części Tatr. Część z nich przemieszcza się między Polską a Słowacją, więc liczba nie oznacza, że wszystkie są jednocześnie po polskiej stronie.

Dla turysty ważniejsze od liczby jest to, że niedźwiedzie coraz częściej pojawiają się w pobliżu szlaków, schronisk, a nawet zabudowań Zakopanego. Nagrania niedźwiedzic z młodymi przy popularnych trasach regularnie trafiają do internetu. Większość spotkań kończy się bez incydentu, bo zwierzę wycofuje się, gdy tylko zauważy człowieka.

Ten poradnik opiera się na zaleceniach TPN i wypowiedziach specjalistów z parku. Opisuje, jak zmniejszyć ryzyko spotkania, jak zachować się, gdy niedźwiedź jest w polu widzenia, i czego nie robić, żeby nie przyzwyczajać zwierząt do ludzi. Nie zastępuje komunikatów parku, które warto sprawdzić przed wyjściem, bo TPN czasem zamyka szlaki właśnie z powodu aktywności niedźwiedzi.

Podstawowa zasada jest prosta: niedźwiedź nie traktuje człowieka jak ofiary, ale może bronić młodych, pożywienia lub przestrzeni, gdy zostanie zaskoczony z bliska. Większość zaleceń sprowadza się do tego, żeby do takiej sytuacji nie dopuścić.

Ile niedźwiedzi żyje w Tatrach

Instytut Ochrony Przyrody PAN zbierał od marca do października 2023 roku próbki sierści i odchodów na terenie polskich Tatr. Analiza genetyczna pozwoliła zidentyfikować co najmniej 64 osobniki: 38 samic, 24 samce i 2 zwierzęta o nieustalonej płci. W 2017 roku szacowano ich na 56, a w 2013 roku na 45.

Autorzy zastrzegają, że części materiału nie udało się przeanalizować, więc rzeczywista liczba może być wyższa. Liczba obejmuje też osobniki wędrujące między Polską a Słowacją. Na stałe po polskiej stronie przebywa mniejsza grupa zwierząt, a cała populacja Tatr jest wspólna dla obu parków narodowych.

Przewaga samic ma praktyczne znaczenie. Niedźwiedzica z młodymi częściej szuka pokarmu blisko ludzi, a jednocześnie najsilniej broni potomstwa. To właśnie matki z młodymi są najczęściej widywane przy szlakach i schroniskach.

Kiedy niedźwiedzie są aktywne

Według TPN niedźwiedzie zapadają w sen zimowy, czyli gawrowanie, zwykle od grudnia do marca. Nie jest to głęboka hibernacja. W łagodne zimy zdarza się, że osobniki budzą się wcześniej lub w ogóle nie zasypiają na dłużej. Niedźwiedzica rodzi młode zimą w gawrze, zazwyczaj co dwa lata, i opiekuje się nimi przez około półtora roku.

Wiosną, po przebudzeniu, niedźwiedzie są głodne i intensywnie szukają pokarmu. Jesienią gromadzą zapasy tłuszczu przed zimą, co oznacza długie godziny żerowania. W obu tych okresach łatwiej je spotkać w niższych partiach gór, na polanach i w pobliżu siedzib ludzkich.

W ciągu doby niedźwiedzie są najaktywniejsze od zmierzchu do świtu. To jeden z powodów, dla których od 1 marca do 30 listopada szlaki TPN są zamknięte w nocy. Wczesny poranek, zaraz po otwarciu szlaków, jest porą, w której szansa spotkania rośnie.

Zimą spotkania są rzadsze, ale nie można ich wykluczyć. Pod koniec zimy TPN regularnie przypomina w komunikatach, że niedźwiedzie wychodzą z gawr, i apeluje o ostrożność. Dotyczy to zwłaszcza narciarzy skiturowych i osób wędrujących w rakietach śnieżnych po cichych dolinach, gdzie zwierzę może nie usłyszeć nadchodzącego człowieka. Świeże tropy na śniegu są wtedy wyraźnym sygnałem, żeby zmienić plan.

Gdzie można spotkać niedźwiedzia

Niedźwiedź może pojawić się w każdej części Tatr, od lasów regla dolnego po piętro kosodrzewiny. Szczególnie często widywany jest w dolinach reglowych i na polanach. Były dyrektor TPN Paweł Skawiński wskazywał w wywiadzie dla Magazynu Na Szczycie, że jesienią zwierzęta często obserwowano w rejonie Hali Kondratowej.

Niedźwiedzie wychodzą też poza granice parku. W Zakopanem i okolicznych miejscowościach zdarza się, że zwierzę przechodzi przez osiedle przy lesie lub przeszukuje kontenery na śmieci. Dotyczy to zwłaszcza domów i pensjonatów położonych na skraju lasu, u podnóża regli.

Aktualne ostrzeżenia o aktywności niedźwiedzi w określonych rejonach TPN publikuje w komunikacie turystycznym i w mediach społecznościowych. Czasowe zamknięcie szlaku z powodu niedźwiedzia trzeba traktować jak każde inne zamknięcie. Obchodzenie go inną ścieżką jest złamaniem przepisów i realnym ryzykiem.

Jak zmniejszyć ryzyko spotkania

TPN wskazuje kilka zasad, które przestrzegane przez wszystkich turystów ograniczają liczbę bliskich spotkań.

Trzymaj się szlaku i nie chodź po zmroku

Niedźwiedzie wiedzą, gdzie przebiegają szlaki, i w ciągu dnia zazwyczaj ich unikają. Zejście ze szlaku w kosówkę czy w gęsty las zwiększa ryzyko zaskoczenia zwierzęcia w jego kryjówce. Wędrówka po zmroku jest w sezonie zakazana, a zwierzęta są wtedy najbardziej aktywne.

Nie chodź bezgłośnie

TPN zaleca rozmawiać lub pogwizdywać podczas marszu, zwłaszcza w miejscach o ograniczonej widoczności: w gęstym lesie, na zakrętach ścieżki, przy szumiącym potoku. Niedźwiedź, który usłyszy człowieka z daleka, zwykle odchodzi. Groźne sytuacje zdarzają się, gdy zostanie zaskoczony z bliska. Dotyczy to też biegaczy i rowerzystów, którzy poruszają się szybko i cicho.

Nie zostawiaj jedzenia i śmieci

Resztki jedzenia, opakowania i śmieci przyciągają niedźwiedzie w miejsca odwiedzane przez ludzi. Zwierzę, które nauczy się, że przy ławce na szlaku albo przy kontenerze przy pensjonacie jest jedzenie, wraca tam regularnie. Taki osobnik staje się problemem dla ludzi i dla siebie samego, bo w skrajnym przypadku trzeba go odłowić. Wszystkie śmieci znosi się z gór, a przy noclegu na skraju lasu wyrzuca się je tylko do zamkniętych pojemników.

Nie dokarmiaj

Dokarmianie dzikich zwierząt jest w TPN zakazane. W przypadku niedźwiedzi prowadzi do utraty naturalnej płochliwości. Rzucanie jedzenia, żeby zrobić zdjęcie, jest jednym z najgorszych zachowań, jakie można zaobserwować w Tatrach.

Obserwuj ślady

Świeże odchody, rozkopane mrowiska, rozgrzebane pniaki czy tropy w błocie oznaczają, że niedźwiedź niedawno był w pobliżu. TPN zaleca nie iść za tropami. Jeśli ślady są bardzo świeże, rozsądnie jest zawrócić lub zaczekać na innych turystów i iść razem.

Psy

Psy nie mogą wchodzić na teren TPN, z wyjątkiem wyznaczonych tras, takich jak Droga pod Reglami i Dolina Chochołowska, gdzie muszą być prowadzone na smyczy. Pies biegający luzem może sprowokować niedźwiedzia i przybiec z nim z powrotem do właściciela. Szczegóły dotyczące tras dopuszczonych dla psów opisujemy we wpisie o Zakopanem z psem.

Co robić, gdy zobaczysz niedźwiedzia

Niedźwiedź jest daleko i cię nie zauważył

Zatrzymaj się, nie podchodź i spokojnie wycofaj się tą samą drogą. Daj zwierzęciu czas na odejście. Jeśli niedźwiedź stoi na szlaku lub tuż przy nim, poczekaj w bezpiecznej odległości albo zawróć. Nie próbuj go obejść bokiem przez las.

Niedźwiedź cię zauważył

TPN zaleca zachować spokój i utrzymać jak największy dystans. Nie krzycz i nie wykonuj gwałtownych ruchów. Mów spokojnie, żeby zwierzę rozpoznało człowieka, i powoli wycofuj się, nie odwracając się do niego plecami.

Nie uciekaj. Ucieczka może sprowokować pogoń, a niedźwiedź na krótkim dystansie rozpędza się do około 50 km/h, niezależnie od tego, czy biegnie pod górę, czy w dół.

Niedźwiedzica z młodymi

To najbardziej niebezpieczna sytuacja. Matka broni młodych i reaguje na każde zbliżenie jak na zagrożenie. Nigdy nie podchodź do młodych, nawet jeśli wydają się same. Matka zwykle jest w pobliżu, choć może być niewidoczna. Wycofaj się tą samą drogą, którą przyszedłeś.

Niedźwiedź się zbliża

Paweł Skawiński, były dyrektor TPN, radził w wywiadzie dla Magazynu Na Szczycie, żeby w takiej sytuacji nie sięgać do plecaka po jedzenie i nie rzucać go zwierzęciu. Warto wyglądać na większego: unieść ręce lub kijki trekkingowe, stać w grupie. Nadal trzeba powoli się wycofywać.

Bezpośredni atak

Ataki niedźwiedzi na ludzi w polskich Tatrach zdarzają się bardzo rzadko i zwykle mają charakter obronny. W tym samym wywiadzie Paweł Skawiński opisał zachowanie na wypadek kontaktu: położyć się twarzą do ziemi, osłonić głowę rękami, podkulić nogi, a plecak zostawić na plecach jako osłonę karku i pleców.

Po każdym incydencie trzeba powiadomić służby TPN, a w razie obrażeń wezwać TOPR.

Niedźwiedź przy domu lub pensjonacie

Niedźwiedź w Zakopanem nie jest sensacją, lecz sygnałem, że w okolicy dostępne jest jedzenie. Najczęściej przyciągają go niezabezpieczone kontenery na śmieci, resztki jedzenia wystawione dla kotów lub psów, kompostowniki i drzewa owocowe.

Gdy zobaczysz niedźwiedzia przy zabudowaniach:

  • nie wychodź do niego i nie podchodź, żeby zrobić zdjęcie,
  • zamknij drzwi i okna na parterze, zabierz dzieci i zwierzęta domowe do środka,
  • nie zostawiaj jedzenia na zewnątrz, także przy grillu,
  • zgłoś obserwację gospodarzowi, a w sytuacji zagrożenia zadzwoń pod numer alarmowy 112.

Gospodarze pensjonatów przy lesie coraz częściej stosują zamykane pojemniki na odpady. Goście mogą pomóc, wyrzucając śmieci wyłącznie tam, gdzie wskazuje gospodarz.

Zdjęcia niedźwiedzi i odpowiedzialność

Nagranie niedźwiedzia na szlaku kusi, ale każde zbliżenie się do zwierzęcia, żeby poprawić kadr, zwiększa ryzyko. Zdjęcie robi się z miejsca, w którym się stoi, a potem się wycofuje. Latanie dronem nad parkiem, także w celu nagrania zwierząt, jest zakazane bez zgody TPN.

Publikując nagranie, lepiej nie podawać dokładnej lokalizacji z oznaczeniem czasu. Takie wpisy potrafią ściągnąć w jedno miejsce kolejnych turystów szukających niedźwiedzia, co zwiększa ryzyko dla ludzi i stresuje zwierzęta. Zasady obserwacji innych gatunków opisujemy we wpisie o kozicach i świstakach.

Najczęstsze błędy turystów

Obserwacje służb parku i nagrania publikowane w sieci powtarzają te same schematy. Większość z nich wynika z ciekawości, a nie z nieznajomości zasad.

  • Podchodzenie po lepsze ujęcie. Kilka kroków w stronę zwierzęcia skraca dystans, który niedźwiedź uznaje za bezpieczny.
  • Zatrzymywanie się grupą na szlaku i hałaśliwe komentowanie. Tłum blokuje zwierzęciu drogę ucieczki, a krzyk może je zdenerwować.
  • Zostawianie resztek na postoju. Skórka od banana czy kanapka za kamieniem to dla niedźwiedzia informacja, że przy szlaku warto szukać jedzenia.
  • Wyjście na szlak przed świtem. Poza tym, że jest zabronione w sezonie, przypada na porę największej aktywności zwierząt.
  • Słuchawki w uszach. Turysta, który nie słyszy otoczenia, nie usłyszy też trzasku gałęzi ani ostrzeżenia od innych osób na szlaku.

Numery alarmowe i zgłoszenia

  • TOPR: 985 lub 601 100 300 w razie wypadku, obrażeń lub zagrożenia w górach.
  • Aplikacja Ratunek: przekazuje ratownikom lokalizację, co jest ważne, gdy trzeba szybko opuścić miejsce spotkania.
  • 112: ogólny numer alarmowy, także przy niedźwiedziu w zabudowaniach.
  • Służby TPN: niepokojące sytuacje z niedźwiedziami zgłasza się parkowi. Dane kontaktowe są na stronie tpn.gov.pl.

Podstawowe zasady bezpieczeństwa na szlakach zebraliśmy we wpisie o bezpieczeństwie w górach, a przepisy parku w pigułce w tekście o zasadach TPN.

Podsumowanie

W polskich Tatrach bytują co najmniej 64 niedźwiedzie, z przewagą samic. Najłatwiej je spotkać wiosną i jesienią, o świcie i o zmierzchu, w dolinach reglowych i w pobliżu miejsc, gdzie ludzie zostawiają jedzenie. Ryzyko ograniczają proste zasady: chodzenie wyłącznie po szlakach i tylko za dnia, rozmowa w trakcie marszu, znoszenie śmieci i zakaz dokarmiania. Przy spotkaniu nie wolno uciekać ani podchodzić. Trzeba zachować spokój, zachować dystans i powoli się wycofać, a na niedźwiedzicę z młodymi uważać szczególnie.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Ile niedźwiedzi żyje w Tatrach?

Badania genetyczne z 2023 roku wykazały co najmniej 64 niedźwiedzie bytujące na stałe lub czasowo w polskich Tatrach. Część z nich przemieszcza się między Polską a Słowacją, a rzeczywista liczba może być wyższa.

Czy w Tatrach można spotkać niedźwiedzia na popularnym szlaku?

Tak. Niedźwiedzie widywane są w pobliżu uczęszczanych szlaków, schronisk i polan, szczególnie wczesnym rankiem, wiosną i jesienią. Zwykle wycofują się, gdy usłyszą ludzi.

Co robić, gdy spotkam niedźwiedzia?

Zachować spokój, nie uciekać, nie krzyczeć i nie podchodzić. Utrzymać dystans i powoli wycofać się tą samą drogą, mówiąc spokojnym głosem. Nie rzucać jedzenia.

Czy niedźwiedzie w Tatrach śpią zimą?

Zwykle zapadają w sen zimowy od grudnia do marca, ale nie jest to głęboka hibernacja. W ciepłe zimy zdarza się, że budzą się wcześniej.

Czy niedźwiedź przychodzi do Zakopanego?

Tak, szczególnie w rejony położone przy lesie. Przyciągają go głównie niezabezpieczone śmieci i jedzenie zostawione na zewnątrz. W sytuacji zagrożenia dzwoni się pod 112.

Czy można zabrać psa na szlak, gdzie są niedźwiedzie?

Na większości szlaków TPN psy są zakazane. Na dopuszczonych trasach, na przykład na Drodze pod Reglami i w Dolinie Chochołowskiej, pies musi być na smyczy. Pies biegający luzem może sprowokować niedźwiedzia.

Źródła