Choroba wysokościowa Tatry omija w zdecydowanej większości przypadków, bo najwyższe punkty szlaków leżą poniżej wysokości, od której zaczyna się ona rozwijać u przeciętnego zdrowego człowieka. Mimo to na Kasprowym Wierchu, pod Rysami czy na Kozim Wierchu wiele osób odczuwa ból głowy, zawroty, mdłości i nagłe osłabienie. Przyczyną jest zwykle coś innego niż wysokość: odwodnienie, przegrzanie, zbyt szybkie tempo, brak jedzenia albo wszystko to naraz.

Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Kto przypisze ból głowy „rozrzedzonemu powietrzu", będzie czekał, aż minie, zamiast napić się, zjeść, zejść w cień i zwolnić. Z drugiej strony część osób reaguje na wysokość wyraźniej niż inni i warto wiedzieć, jak to rozpoznać.

W tym tekście porządkujemy fakty o wysokości w Tatrach, objawy choroby wysokościowej według międzynarodowych zaleceń medycznych, zasady nawadniania podczas wysiłku i sygnały, przy których trzeba przerwać wycieczkę i wezwać pomoc.

Tekst ma charakter informacyjny. Osoby z chorobami serca, płuc, cukrzycą, nadciśnieniem, w ciąży lub przyjmujące leki odwadniające powinny skonsultować plan wycieczki z lekarzem.

Jak wysokie są Tatry

Najwyższy szczyt Tatr, Gerlach po słowackiej stronie, ma 2655 m n.p.m. Najwyższy punkt Polski, północno-zachodni wierzchołek Rysów, leży na wysokości 2499 m n.p.m. Popularne cele turystyczne są niżej:

Miejsce Wysokość (m n.p.m.)
Rysy (wierzchołek polski) 2499
Kozi Wierch 2291
Świnica 2301
Kasprowy Wierch 1987
Giewont 1894
Morskie Oko ok. 1395
Zakopane (centrum) ok. 800-900

Dla porównania: zalecenia Wilderness Medical Society, międzynarodowego towarzystwa medycyny górskiej i wyprawowej, opisują ryzyko ostrej choroby wysokościowej przede wszystkim powyżej około 2500 m. Większość tatrzańskich tras nie przekracza więc tego progu, a nawet Rysy zbliżają się do niego tylko na krótko.

Choroba wysokościowa - czy grozi w Tatrach

Mechanizm

Z wysokością spada ciśnienie atmosferyczne, a z nim ilość tlenu w każdym wdechu. Organizm reaguje przyspieszeniem oddechu i tętna. Gdy wejście jest szybkie, a wysokość duża, ta adaptacja nie nadąża i pojawia się ostra choroba wysokościowa (AMS). Jej ciężkie postacie, obrzęk płuc i obrzęk mózgu, zagrażają życiu, ale występują na wysokościach znacznie przekraczających tatrzańskie.

Objawy AMS

Głównym objawem jest ból głowy, któremu towarzyszy przynajmniej jeden z objawów: nudności lub wymioty, zmęczenie i osłabienie, zawroty głowy, zaburzenia snu. Objawy pojawiają się zwykle po kilku godzinach od wejścia na wysokość i nasilają się w nocy.

Co to oznacza w Tatrach

Pobyt powyżej 2000 m trwa w Tatrach zwykle kilka godzin, a noc spędza się w dolinie lub w schronisku położonym niżej. W takich warunkach klasyczna choroba wysokościowa jest rzadka. U osób szczególnie wrażliwych, po bardzo szybkim wejściu, mogą się pojawić łagodne objawy: zadyszka przy wysiłku, lekki ból głowy, uczucie „ciężkiej głowy" na szczycie. Mijają zwykle po zejściu kilkuset metrów niżej.

Wyjątek stanowi wjazd kolejką na Kasprowy Wierch. W kilkanaście minut przenosi z około 1000 m na blisko 2000 m. Większość osób tego nie odczuwa, ale u części pojawia się przyspieszony oddech i lekkie zawroty przy szybkim chodzeniu po wyjściu z wagonika. Warto dać sobie kilka minut, zanim ruszy się dalej. Więcej o samym wjeździe w poradniku Kasprowy Wierch - kolejka czy pieszo.

Co naprawdę powoduje dolegliwości na tatrzańskim szlaku

Odwodnienie

Podczas marszu pod górę, w słońcu i przy suchym, wietrznym powietrzu organizm traci dużo wody z potem i przez oddech. Pierwsze objawy odwodnienia to pragnienie, suchość w ustach, ciemniejszy mocz lub brak potrzeby oddania moczu przez wiele godzin, ból głowy, spadek sił. Przy większej utracie wody dochodzą zawroty głowy, przyspieszone tętno i skurcze mięśni.

Zalecenia American College of Sports Medicine wskazują, że podczas wysiłku warto pić tak, żeby ograniczyć utratę masy ciała spowodowaną poceniem do mniej niż około 2 procent. Już przy takim ubytku spada wydolność, a rośnie ryzyko przegrzania.

Przegrzanie i słońce

W lipcu i sierpniu na nasłonecznionych stokach bez cienia temperatura odczuwalna bywa wysoka, mimo że na szczycie wieje chłodny wiatr. Promieniowanie UV rośnie z wysokością. Światowa Organizacja Zdrowia wyjaśnia, że rzadsze powietrze w górach pochłania mniej promieniowania, więc na grani przy tej samej pogodzie słońce działa mocniej niż w Zakopanem. Oparzenie słoneczne i przegrzanie głowy bez nakrycia dają objawy podobne do choroby wysokościowej: ból głowy, nudności, osłabienie.

Udar cieplny to stan zagrożenia życia. Objawy to wysoka temperatura ciała, splątanie, zaburzenia świadomości, czasem ustanie pocenia. W takiej sytuacji trzeba natychmiast wezwać pomoc, przenieść osobę w cień i chłodzić ją.

Za szybkie tempo i brak jedzenia

Start o świcie bez śniadania, szybkie podejście „żeby zdążyć" i pierwszy posiłek dopiero na szczycie to prosty przepis na spadek cukru we krwi. Objawy: drżenie rąk, zimny pot, rozdrażnienie, osłabienie, zawroty. Kilka kęsów czegoś słodkiego i przerwa zwykle szybko pomagają.

Zmęczenie i niewyspanie

Nocna podróż do Zakopanego i wyjście w góry kilka godzin po przyjeździe to częsta sytuacja. Niewyspanie obniża wydolność i zwiększa podatność na ból głowy i zawroty.

Ile pić w górach

Nie ma jednej liczby, która pasuje każdemu. Zapotrzebowanie zależy od masy ciała, temperatury, tempa, długości trasy i tego, jak mocno się pocisz. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) jako wystarczające dzienne spożycie wody ze wszystkich źródeł podaje 2,0 litra dla kobiet i 2,5 litra dla mężczyzn, ale to wartość dla umiarkowanej aktywności i temperatury. W upalny dzień na szlaku potrzeba znacznie więcej.

Praktyczne wskazówki:

  • Zacznij nawodniony. Pij normalnie dzień wcześniej i do śniadania. Wypicie litra wody tuż przed wyjściem niewiele daje.
  • Pij regularnie. Kilka łyków co kilkanaście minut działa lepiej niż duże ilości na postojach.
  • Planuj wodę na trasę. Na całodniową letnią trasę większość dorosłych potrzebuje od 1,5 do 3 litrów, zależnie od upału. Sprawdź, gdzie na trasie są schroniska, w których można kupić napoje. Listę schronisk znajdziesz w tekście schroniska w Tatrach.
  • Uzupełniaj sól. Przy długim poceniu sama woda nie wystarcza. Słone przekąski lub napój izotoniczny uzupełniają sód.
  • Obserwuj mocz. Jasny kolor oznacza zwykle dobre nawodnienie, ciemny i rzadkie oddawanie to sygnał, że pijesz za mało.

Woda z tatrzańskich potoków wygląda czysto, ale nie ma gwarancji, że jest wolna od bakterii. Nie planuj uzupełniania zapasów ze strumienia bez filtra lub środka do uzdatniania.

Czy można pić za dużo

Tak, choć zdarza się to rzadko. Wypijanie bardzo dużych ilości samej wody podczas wielogodzinnego wysiłku, bez soli, może prowadzić do hiponatremii, czyli zbyt niskiego stężenia sodu we krwi. Objawy przypominają odwodnienie: ból głowy, nudności, splątanie. Dlatego zalecenia medyczne mówią o piciu dopasowanym do potrzeb, a nie o jak największej ilości.

Dzieci, seniorzy i osoby przewlekle chore

Dzieci szybciej się przegrzewają i rzadziej same sygnalizują pragnienie. Zajęte zabawą albo zmęczone marszem potrafią przez kilka godzin nie poprosić o picie. Na szlaku warto co kilkanaście minut podawać im napój, pilnować nakrycia głowy i planować postoje w cieniu. Marudzenie, nagła senność i ból brzucha u dziecka bywają pierwszymi sygnałami odwodnienia lub przegrzania. Propozycje tras dopasowanych do dzieci zbieramy w tekście trasy górskie z dziećmi.

U osób starszych odczuwanie pragnienia jest często osłabione, a część leków, na przykład moczopędnych i obniżających ciśnienie, zwiększa ryzyko odwodnienia i zawrotów głowy przy wysiłku. Dla seniorów lepiej sprawdzają się trasy z możliwością skrócenia, postojami w schroniskach i łagodnym zejściem.

Osoby z cukrzycą powinny zaplanować częstsze pomiary glukozy, bo długi marsz obniża jej poziom inaczej niż codzienna aktywność. Chorzy na serce i płuca mogą odczuwać wysokość i wysiłek wyraźniej niż zdrowi. W tych przypadkach decyzję o trasie warto podjąć razem z lekarzem prowadzącym.

Mity o wysokości i piciu w górach

Mit: „Na Rysach każdy dostaje choroby wysokościowej". Większość zdrowych osób nie ma żadnych objawów związanych z samą wysokością. Dolegliwości na szczycie wynikają najczęściej z wysiłku, słońca i odwodnienia.

Mit: „Zimą nie trzeba dużo pić". Zimą pocisz się pod warstwami ubrań, a mroźne, suche powietrze zwiększa utratę wody przez oddech. Pragnienie jest słabsze, więc łatwiej o odwodnienie. Termos z ciepłym napojem ułatwia regularne picie.

Mit: „Piwo w schronisku nawadnia". Alkohol zwiększa wydalanie wody z moczem i pogarsza koordynację. Na trasie z zejściem w trudnym terenie to zły pomysł.

Mit: „Ból głowy na szczycie to normalne". Ból głowy to sygnał, który trzeba potraktować poważnie: napić się, zjeść, zejść w cień, odpocząć. Jeśli nie mija lub się nasila, trzeba schodzić.

Mit: „Kawa odwadnia". Umiarkowane ilości kawy u osób, które piją ją regularnie, nie powodują istotnego odwodnienia. Nie zastąpi jednak wody na trasie.

Plan dnia, który zmniejsza ryzyko

Dobre samopoczucie na szlaku zależy głównie od planu:

  1. Wyśpij się przed dłuższą trasą. Po nocnym dojeździe wybierz na pierwszy dzień coś łatwiejszego.
  2. Zjedz śniadanie z węglowodanami i zabierz przekąski na każde 2-3 godziny marszu.
  3. Wyjdź wcześnie. Wczesny start pozwala przejść podejście w chłodzie i uniknąć popołudniowych burz, o których piszemy w poradniku burza w górach.
  4. Idź tempem, przy którym możesz mówić. Jeśli nie da się rozmawiać, tempo jest za szybkie.
  5. Chroń się przed słońcem. Czapka, okulary przeciwsłoneczne i krem z filtrem UV nawet przy chmurach.
  6. Rób krótkie postoje. Co godzinę kilka minut na picie i przekąskę.

W upalne dni lipca i sierpnia lepiej wybrać trasę z cieniem lasu i schroniskiem po drodze, a wysokie szczyty zostawić na chłodniejszy dzień.

Kiedy przerwać wycieczkę i wezwać pomoc

Zawróć lub zejdź niżej, gdy:

  • ból głowy nie mija po piciu, jedzeniu i odpoczynku albo się nasila,
  • pojawiają się wymioty, silne zawroty lub zaburzenia równowagi,
  • ktoś z grupy mówi nielogicznie, jest splątany lub nadmiernie senny,
  • skóra jest gorąca i sucha, a osoba przestaje się pocić,
  • występuje duszność w spoczynku lub ból w klatce piersiowej.

Duszność w spoczynku, ból w klatce piersiowej, utrata przytomności i splątanie wymagają natychmiastowego wezwania pomocy. Numer alarmowy TOPR to 985 lub 601 100 300. Przy słabym zasięgu dzwoń na 112. Aplikacja Ratunek pozwala wezwać pomoc i przekazać ratownikom położenie telefonu, ale trzeba ją zainstalować i skonfigurować przed wyjazdem.

Zanim wyruszysz na wysoki szczyt, jak Rysy czy Kozi Wierch, sprawdź też ogólne zasady opisane w poradniku bezpieczeństwo w górach.

Podsumowanie

Tatry są za niskie, by klasyczna choroba wysokościowa była częstym problemem. Najwyższe szczyty dochodzą do progu około 2500 m, a pobyt na nich trwa krótko. Dolegliwości, które turyści odczuwają na szlaku, wynikają najczęściej z odwodnienia, przegrzania, zbyt szybkiego tempa, braku jedzenia i niewyspania.

Pij regularnie przez cały dzień, uzupełniaj sól przy dużym poceniu, jedz co kilka godzin, chroń się przed słońcem i wychodź wcześnie. Ból głowy, który nie mija po odpoczynku, zawroty i splątanie to sygnał do zejścia. Duszność w spoczynku i zaburzenia świadomości wymagają wezwania TOPR.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy na Rysach można dostać choroby wysokościowej?

Klasyczna choroba wysokościowa na Rysach zdarza się rzadko, bo szczyt ma 2499 m, a pobyt na nim trwa krótko. U osób wrażliwych, po bardzo szybkim wejściu, mogą pojawić się łagodne objawy, które mijają po zejściu niżej.

Dlaczego boli mnie głowa na Kasprowym Wierchu?

Najczęstsze przyczyny to odwodnienie, słońce, wiatr, zmęczenie i szybkie tempo. U części osób po szybkim wjeździe kolejką pojawia się lekka zadyszka i zawroty. Napij się, zjedz coś, odpocznij w osłoniętym miejscu. Jeśli ból się nasila, zejdź lub zjedź niżej.

Ile wody zabrać na jednodniową trasę w Tatrach?

Latem większość dorosłych potrzebuje od 1,5 do 3 litrów na całodniową trasę, zależnie od upału i tempa. Sprawdź, czy po drodze są schroniska, w których można uzupełnić zapasy.

Jak rozpoznać odwodnienie w górach?

Pierwsze objawy to pragnienie, suchość w ustach, ciemny mocz i rzadkie oddawanie moczu, ból głowy i spadek sił. Dalej pojawiają się zawroty i skurcze mięśni.

Czy zimą też można się odwodnić?

Tak. Zimą pragnienie jest słabsze, a mroźne, suche powietrze i pocenie pod ubraniem zwiększają utratę wody. Termos z ciepłym napojem ułatwia regularne picie.

Czy można pić wodę z tatrzańskich potoków?

Nie ma gwarancji, że woda z potoków jest wolna od bakterii. Bez filtra lub środka do uzdatniania lepiej na niej nie polegać.

Źródła