Muzyka góralska z Podhala ma brzmienie, które trudno pomylić z innym. Ostre, wysokie skrzypce prowadzące melodię, kilka skrzypiec grających pod nią akordy w mocnym rytmie, basy trzymające puls i śpiew, który zaczyna nie kapela, lecz tancerz. Kto choć raz słyszał kapelę w karczmie albo na weselu, pozna tę muzykę po kilku taktach.

Za tym brzmieniem stoi kilkusetletnia tradycja pasterska i wiejska, ale też konkretne osoby: skrzypkowie, którzy wypracowali styl gry, i kompozytorzy, którzy przenieśli go do filharmonii. W XX wieku muzyka Podhala trafiła do baletu Karola Szymanowskiego, a pod koniec stulecia - do nagrań z muzykami reggae.

Ten przewodnik wyjaśnia, jak zbudowana jest kapela, na czym grają górale, co oznaczają nazwy nut i tańców oraz gdzie usłyszeć muzykę góralską na żywo. Nie jest podręcznikiem etnomuzykologii, tylko pomocą dla słuchacza, który chce rozumieć, co słyszy.

Muzyka jest ściśle związana ze strojem i gwarą. Nazwy tańców, nut i instrumentów pochodzą z gwary, więc przydać się może nasz słowniczek gwary góralskiej.

Skład kapeli góralskiej

Klasyczna kapela podhalańska to zespół smyczkowy. Pod koniec XIX wieku ukształtował się skład, który z niewielkimi zmianami przetrwał do dziś:

  • prym - pierwsze skrzypce, prowadzące melodię. Prymista jest liderem kapeli,
  • sekund - jedne lub dwoje skrzypiec grających akompaniament, zwykle dwudźwiękami, w mocnym, rytmicznym układzie,
  • basy - trzystrunowy instrument smyczkowy wielkości wiolonczeli lub małego kontrabasu, na którym gra się rytmicznie, często całą szerokością smyczka.

Taki skład daje pełne brzmienie: melodia, harmonia i bas. Większe kapele mają kilku sekundzistów, czasem drugi prym. W zespołach regionalnych i weselnych skład bywa rozszerzany, ale rdzeń zostaje ten sam.

Charakterystyczny dla Podhala jest sposób gry sekundy. Skrzypce akompaniujące nie grają łagodnego tła, tylko mocno akcentowane akordy, które napędzają taniec. Razem z basami tworzą rytmiczną podstawę, na której prym może swobodnie zdobić melodię.

Instrumenty muzyki podhalańskiej

Skrzypce

Skrzypce to dziś podstawowy instrument kapeli. Górale grają na zwykłych skrzypcach, często wykonanych przez lokalnych lutników. Na Podhalu działała i działa tradycja lutnicza - wielu muzyków gra na instrumentach zrobionych przez znajomego rzemieślnika, a nie kupionych w sklepie muzycznym.

Złóbcoki

Złóbcoki to małe skrzypce ludowe, długie na około 50-60 cm. Pudło rezonansowe, szyjka i główka są wydrążone z jednego kawałka drewna - stąd nazwa, od „żłobienia". Do pudła przymocowana jest płyta wierzchnia, a instrument ma trzy lub cztery struny strojone jak w skrzypcach.

Brzmienie złóbcoków jest ostrzejsze i bardziej nosowe niż skrzypiec. Dzięki temu przebijało się przez gwar wesela czy jarmarku. W dawnych kapelach złóbcoki pełniły rolę prymu. W drugiej połowie XIX wieku zostały wyparte przez klasyczne skrzypce, ale nie zniknęły. Dziś grają na nich muzycy zainteresowani dawnym brzmieniem, a w zespołach regionalnych bywają ozdobą i przypomnieniem tradycji.

Basy

Basy podhalańskie mają trzy struny i gra się na nich smyczkiem, z mocnym akcentem. Muzyk basowy nie wykonuje skomplikowanej linii melodycznej. Jego zadaniem jest rytm i podstawa harmoniczna.

Dudy podhalańskie

Dudy to instrument pasterski z miechem ze skóry koziej, piszczałką melodyczną i burdonami. Dawniej grali na nich pasterze na halach. Na Podhalu dudy przetrwały w mniejszym stopniu niż skrzypce, ale mają swoich wykonawców i budowniczych. Dudy podhalańskie, ich wyrób i gra zostały wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.

Instrumenty pasterskie

Oprócz skrzypiec i dud na Podhalu używano instrumentów pasterskich: fujarek, piszczałek, trombit i drumli. Służyły do przywoływania owiec, sygnalizacji na halach i gry dla siebie. Część z nich można obejrzeć na wystawie etnograficznej Muzeum Tatrzańskiego.

Instrument Rola Gdzie usłyszysz
Skrzypce (prym) melodia, zdobienia każda kapela
Skrzypce (sekund) akordy, rytm każda kapela
Basy bas i puls kapele taneczne, weselne
Złóbcoki dawny prym, ostre brzmienie zespoły regionalne, koncerty muzyki dawnej
Dudy melodia z burdonem festiwale, konkursy, muzycy tradycyjni

Nuty i tańce - jak czytać to, co słyszysz

Czym jest nuta

W języku muzyków góralskich „nuta" oznacza melodię, a nie znak w zapisie muzycznym. Nuty mają swoje nazwy - od typu tańca, od osoby, która je grała, albo od miejsca. Muzycy uczą się ich ze słuchu, od starszych, a nie z zapisu.

Ozwodna

Ozwodna to nuta i taniec o charakterystycznej, nieregularnej budowie. Fraza nie mieści się w zwykłym, parzystym schemacie, przez co melodia brzmi swobodnie i trochę nieprzewidywalnie dla ucha przyzwyczajonego do muzyki popularnej. Taniec do ozwodnej jest spokojniejszy i otwiera zwykle tańczenie „po góralsku".

Krzesany

Krzesany to szybki taniec o żywym rytmie. Tancerz wybija rytm nogami, wykonuje przysiady i skoki. Kapela gra wtedy mocno i dynamicznie, a sekund z basami podkręcają tempo.

Taniec zbójnicki

Taniec zbójnicki tańczą mężczyźni z ciupagami, w kręgu, z wyskokami i przeskokami nad ciupagami. Jest najbardziej widowiskowym z tańców góralskich i zwykle pokazuje się go na scenie, w wykonaniu zespołów regionalnych.

Nuty wierchowe

Nuty wierchowe to pieśni śpiewane bez tańca, dawniej na halach i wierchach. Są wolne, śpiewane pełnym głosem, z długimi dźwiękami. Pokazują inną stronę muzyki góralskiej niż taneczne nuty z karczmy.

Tancerz śpiewa, kapela gra

Charakterystyczny zwyczaj na Podhalu: przed tańcem tancerz podchodzi do kapeli i śpiewa przyśpiewkę na melodię, którą chce tańczyć. Kapela ją podchwytuje i zaczyna grać. To tancerz decyduje o nucie, a nie muzycy. W karczmach ten zwyczaj bywa uproszczony, ale na weselach i w zespołach regionalnych nadal żyje.

Brzmienie i skala

Muzycy i badacze zwracają uwagę na charakterystyczne brzmienie melodii podhalańskich, związane z podwyższonym czwartym stopniem skali. Dla słuchacza oznacza to, że melodie brzmią jasno, ostro i nieco „obco" w porównaniu z typową muzyką ludową z nizin. Śpiew jest wysoki, mocny, często wielogłosowy, z charakterystycznymi zaśpiewami.

Najważniejsi muzycy i kapele

Bartuś Obrochta

Bartłomiej Obrochta, zwany Bartusiem, żył w latach 1850-1926. Był skrzypkiem i przewodnikiem tatrzańskim. Wypracował wirtuozowski, bogato zdobiony styl gry, który stał się wzorem dla kolejnych pokoleń muzyków. Jego kapela, w której grali synowie i wnukowie, grała dla górali i dla gości Zakopanego.

Według materiałów miasta Obrochta uczył się gry od Jana Krzeptowskiego Sabały, a jego muzyki słuchali między innymi Paderewski, Sienkiewicz i Prus. Był też jednym z pierwszych zakopiańskich przewodników tatrzańskich. Jego imię noszą Bartkowa Turnia i zespół regionalny działający od 1965 roku. Bartuś jest jedną z postaci upamiętnionych w miejskim programie multimedialnych ławeczek.

Karol Szymanowski i Harnasie

Kompozytor Karol Szymanowski zamieszkał w Zakopanem na początku lat 30. XX wieku, w willi Atma. Wcześniej wielokrotnie przyjeżdżał do miasta i słuchał kapel góralskich. Muzyka Podhala stała się inspiracją dla jego baletu „Harnasie", w którym melodie i rytmy góralskie przeniesione są do języka muzyki symfonicznej. Dziś w Atmie działa muzeum kompozytora, opisane w tekście o willi Koliba i willi Atma.

Jan Krzeptowski Sabała

Sabała był gawędziarzem, myśliwym i muzykantem, jedną z najbardziej znanych postaci dawnego Zakopanego. Jego imię nosi nuta Sabałowa i festiwal Sabałowe Bajania w Bukowinie Tatrzańskiej. Postać Sabały i jego relację z Tytusem Chałubińskim opisuje tekst o Chałubińskim i Sabale.

Trebunie-Tutki

Trebunie-Tutki to kapela rodziny Trebuniów z Białego Dunajca, założona przez Krzysztofa i Annę, dzieci muzyka Władysława Trebuni. Zespół gra tradycyjną muzykę Podhala, ale jest znany także z połączeń z innymi gatunkami. Najbardziej znana jest współpraca z jamajskim zespołem reggae Twinkle Brothers, która na początku lat 90. zwróciła uwagę na muzykę góralską daleko poza regionem.

Kapele regionalne i młodzi muzycy

Na Podhalu działa wiele kapel i zespołów regionalnych - przy szkołach, parafiach, ośrodkach kultury i związkach górali. Młodzi muzycy uczą się gry od starszych i biorą udział w konkursach. Dzięki temu muzyka góralska nie jest skansenem, tylko żywą praktyką z kolejnymi pokoleniami wykonawców.

Gdzie posłuchać muzyki góralskiej na żywo

Karczmy w Zakopanem

Najłatwiej usłyszeć kapelę w karczmie. W sezonie w wielu lokalach grają muzycy na żywo, zwykle wieczorem. Kapela chodzi między stołami, gra na życzenie gości i zaprasza do tańca. Repertuar dla turystów bywa uproszczony i zawiera popularne piosenki, ale styl gry pozostaje góralski. Szczegóły, jak wybrać lokal i czego się spodziewać, znajdziesz w tekście wieczór w Zakopanem.

Festiwale i konkursy

Najlepsze okazje, by usłyszeć muzykę góralską na wysokim poziomie, to festiwale. Pod koniec sierpnia w Zakopanem odbywa się Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich z konkursem kapel, instrumentalistów i śpiewaków ludowych - opisujemy go w przewodniku po Festiwalu Folkloru Ziem Górskich. W Bukowinie Tatrzańskiej odbywają się Sabałowe Bajania, konkurs gawędziarzy, muzyków i śpiewaków.

Msze z muzyką góralską

W niektórych parafiach na Podhalu podczas mszy grają kapele góralskie, a śpiew prowadzą górale w strojach. Szczególnie często zdarza się to podczas świąt, odpustów i uroczystości. Warto zapytać w parafii albo w informacji turystycznej, gdzie w danym tygodniu odbywa się taka msza. W kościele obowiązują zwykłe zasady: bez nagrywania i fotografowania podczas nabożeństwa.

Muzea

Muzeum Tatrzańskie w Gmachu Głównym przy ul. Krupówki 10 pokazuje dawne instrumenty ludowe, w tym dudy. Muzeum Karola Szymanowskiego w willi Atma przybliża związki kompozytora z muzyką Podhala. Ceny i godziny otwarcia obu muzeów warto sprawdzić przed wizytą - porównanie znajdziesz w przewodniku po muzeach w Zakopanem.

Nagrania

Przed wyjazdem warto posłuchać nagrań. Archiwa radiowe, wydawnictwa muzyki tradycyjnej i serwisy poświęcone muzyce ludowej udostępniają nagrania dawnych i współczesnych kapel. Dzięki temu na miejscu łatwiej odróżnić nutę tradycyjną od piosenki granej dla turystów.

Jak słuchać kapeli w karczmie

Kilka zasad ułatwia kontakt z muzykami:

  • kapela gra na życzenie, ale za dedykację lub konkretny utwór przyjęty jest napiwek - warto mieć gotówkę,
  • nie wchodź muzykom w drogę, gdy przechodzą między stołami,
  • jeśli chcesz nagrać fragment, zrób to krótko i nie świeć lampą w twarz,
  • zaproszenie do tańca przyjmij albo grzecznie odmów - nikt nie oczekuje znajomości kroków,
  • zapytaj muzyków o nazwę nuty - wielu chętnie opowiada o repertuarze, gdy mają przerwę.

Dla kogo ten temat

Muzyka góralska zainteresuje osoby, które lubią muzykę na żywo, folk, historię regionu albo szukają wieczornej alternatywy dla spaceru po Krupówkach. Dla rodzin z dziećmi karczma z kapelą bywa atrakcją samą w sobie, choć wieczorem bywa głośno i tłoczno. Kto szuka spokojniejszej wersji, powinien wybrać koncert festiwalowy, mszę z muzyką góralską albo muzeum.

Podsumowanie

Kapela góralska składa się z prymu prowadzącego melodię, sekundy grającej mocne akordy i basów trzymających rytm. Dawniej rolę prymu pełniły złóbcoki - małe skrzypce wydrążone z jednego kawałka drewna, dziś zastąpione skrzypcami. Na Podhalu grano też na dudach i instrumentach pasterskich.

Najważniejsze nuty i tańce to ozwodna, krzesany, taniec zbójnicki i pieśni wierchowe. Styl gry podhalańskiej wypracowali muzycy tacy jak Bartuś Obrochta, a muzyka regionu zainspirowała Karola Szymanowskiego. Współcześnie tradycję kontynuują rodzinne kapele, zespoły regionalne i młodzi muzycy.

Najłatwiej usłyszeć muzykę góralską w karczmie, a najlepiej - na festiwalach, konkursach i podczas uroczystości parafialnych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Z jakich instrumentów składa się kapela góralska?

Klasyczna kapela podhalańska to prym (skrzypce prowadzące melodię), sekund (jedne lub dwoje skrzypiec akompaniujących) i basy (trzystrunowy instrument smyczkowy). Większe kapele mają kilku sekundzistów.

Czym są złóbcoki?

To małe skrzypce ludowe o długości około 50-60 cm, z pudłem i szyjką wydrążonymi z jednego kawałka drewna. Mają ostre, nosowe brzmienie. Dawniej pełniły rolę prymu, w XIX wieku wyparły je skrzypce.

Co to jest ozwodna?

Ozwodna to nuta i taniec o nieregularnej budowie frazy. Jest spokojniejsza niż krzesany i zwykle otwiera tańczenie po góralsku.

Kim był Bartuś Obrochta?

Bartłomiej Obrochta (1850-1926) był skrzypkiem i przewodnikiem tatrzańskim. Jego styl gry stał się wzorem dla kolejnych pokoleń muzyków góralskich, a jego kapela inspirowała Karola Szymanowskiego.

Gdzie w Zakopanem posłuchać kapeli góralskiej?

Wieczorami w karczmach z muzyką na żywo, pod koniec sierpnia na Międzynarodowym Festiwalu Folkloru Ziem Górskich, a także podczas uroczystości parafialnych na Podhalu.

Czy trzeba płacić kapeli w karczmie?

Za samą obecność kapeli zwykle się nie płaci, ale za zagranie konkretnego utworu lub dedykację przyjęty jest napiwek. Warto mieć gotówkę.

Czym jest „Harnasie"?

To balet Karola Szymanowskiego, inspirowany muzyką i kulturą Podhala. Kompozytor słuchał kapel góralskich i przeniósł ich melodie i rytmy do muzyki symfonicznej.

Źródła