Pamiątki z Zakopanego kojarzą się wielu osobom z tym samym widokiem: rzędy straganów z pluszowymi misiami, plastikowymi ciupagami i magnesami, które równie dobrze mogłyby leżeć w każdym innym kurorcie. Taki obraz jest prawdziwy tylko częściowo. Obok masowych produktów w Zakopanem i okolicznych wsiach wciąż można kupić rzeczy robione na miejscu: sery z mleka owczego, wyroby z wełny, rzeźby, obrazy na szkle czy hafty.
Problem polega na tym, że oba rodzaje towaru często leżą na tym samym straganie. Wełniany sweter może być dziergany przez góralkę z pobliskiej wsi albo przyjechać w kartonie z fabryki. Oscypek może mieć certyfikat albo być serem w kształcie oscypka, zrobionym z mleka krowiego. Różnicę widać dopiero wtedy, gdy wiadomo, na co patrzeć.
Ten przewodnik przedstawia pamiątki według kategorii: jedzenie, wełna i odzież, rękodzieło i sztuka, pamiątki muzealne. Przy każdej podpowiadamy, jak odróżnić lokalny wyrób od masowego i gdzie go szukać. Ceny zmieniają się między sezonami i miejscami, dlatego podajemy je tylko tam, gdzie da się je rzetelnie porównać.
Ogólna zasada jest prosta: warto kupować mniej, ale rzeczy, o których pochodzeniu da się coś powiedzieć.
Oscypek i inne sery z certyfikatem
Oscypek
Oscypek jest najbardziej znaną pamiątką z Podhala i jednym z niewielu polskich produktów z Chronioną Nazwą Pochodzenia (ChNP) w Unii Europejskiej. Oznacza to, że nazwa "oscypek" przysługuje wyłącznie serowi wyprodukowanemu według ściśle określonych zasad i w określonym regionie.
Najważniejsze wymagania według Wojewódzkiego Inspektoratu Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych:
- co najmniej 60% mleka owczego od owiec rasy polska owca górska,
- dodatek mleka krowiego tylko od polskiej krowy czerwonej,
- ręczne formowanie i solenie, wędzenie w dymie z drewna iglastego,
- charakterystyczny wrzecionowaty kształt i jasnobrązowa, lekko błyszcząca skórka,
- produkcja wyłącznie w sezonie pasterskim, od maja do września,
- produkcja tylko na określonym obszarze Małopolski i Śląska, obejmującym Tatry, Podhale i część Beskidów.
Wniosek dla kupującego: oscypek zimą, w styczniu czy lutym, nie jest oscypkiem w rozumieniu ChNP. Przez cały rok można kupić sery wędzone w podobnym kształcie, ale zwykle są to tzw. gołki lub sery z mleka krowiego. Nie ma w tym nic złego, o ile sprzedawca nie wprowadza w błąd.
Oryginalny oscypek najlepiej kupować bezpośrednio w bacówce albo u sprzedawcy, który potrafi powiedzieć, skąd pochodzi ser. Na straganie warto zapytać o bacówkę i certyfikat.
Bryndza i redykołka
Bryndza podhalańska i redykołka również mają status ChNP. Bryndza to miękki, słony ser owczy, dobry do smarowania pieczywa lub jako dodatek do ziemniaków. Redykołka to niewielki wędzony serek, często w kształcie zwierzątka lub serca. Nazwa pochodzi od redyku, czyli jesiennego powrotu owiec z hal, podczas którego takie serki rozdawano. Więcej o tym, skąd pochodzą te słowa, piszemy w słowniczku gwary góralskiej.
Jak przewieźć sery
Oscypek jest serem wędzonym i dobrze znosi krótką podróż, ale nie lubi foliowych torebek i wysokiej temperatury. Najlepiej zawinąć go w papier lub lnianą ściereczkę i trzymać w chłodnym miejscu. Bryndza jest produktem świeżym i wymaga lodówki, dlatego kupuje się ją raczej na koniec pobytu. Szerzej o serach i innych produktach z regionu piszemy w tekście o produktach regionalnych Podhala.
| Ser | Status | Sezon | Przechowywanie |
|---|---|---|---|
| oscypek | ChNP, min. 60% mleka owczego | maj-wrzesień | chłodno, w papierze, do kilku tygodni |
| redykołka | ChNP | sezon pasterski | jak oscypek |
| bryndza podhalańska | ChNP | sezon pasterski | lodówka, krótko |
| bundz | ser świeży | sezon pasterski | lodówka, kilka dni |
Wełna i odzież
Skarpety, swetry, kapcie
Wyroby z owczej wełny to druga najpopularniejsza kategoria pamiątek. Skarpety, rękawice, czapki, swetry i kapcie z filcu lub skóry owczej sprzedawane są na każdym targu.
Wełna z lokalnych owiec jest szorstka i ciepła. Rzeczy robione ręcznie mają nieregularności, nitki różniące się grubością i często prostsze wzory. Towar fabryczny ma idealnie równe sploty, identyczne wzory na całej partii i zwykle metkę ze składem, w którym wełna jest tylko jednym ze składników. Warto przeczytać metkę i zapytać sprzedawcę, kto zrobił daną rzecz. Sprzedawca własnych wyrobów zwykle chętnie o tym opowiada.
Elementy stroju góralskiego
Kapelusz góralski z muszelkami, kierpce, pas czy kamizelka to pamiątki droższe i bardziej wymagające. Prawdziwe, ręcznie wykonane elementy stroju zamawia się zwykle u rzemieślników, a nie kupuje na straganie. Tanie wersje z targu pełnią rolę dekoracji. Jeśli zależy ci na autentycznym elemencie stroju, lepiej zapytać w sklepach z rękodziełem lub w muzeach, gdzie szukać wykonawców.
Rękodzieło i sztuka ludowa
Rzeźba w drewnie
Rzeźbiarstwo ma na Podhalu długą tradycję. Szczególnie znane są rzeźby sakralne, takie jak świątki, oraz figury górali, zwierząt i scenki z życia. Ręczną rzeźbę rozpoznaje się po śladach dłuta, niepowtarzalnych szczegółach i podpisie twórcy. Rzeźby odlewane z żywicy lub frezowane maszynowo są identyczne i zwykle lżejsze.
Z drewnianych pamiątek popularne są też skrzynki, talerze, łyżniki oraz elementy nawiązujące do stylu zakopiańskiego Stanisława Witkiewicza. Przy zakupie większej rzeźby warto zapytać o gatunek drewna i sposób wykończenia. Lipa jest miękka i łatwa w obróbce, dlatego często używa się jej do figur, a drewno iglaste pojawia się w prostszych przedmiotach użytkowych.
Malarstwo na szkle
Obrazy malowane od tyłu na szkle to tradycyjna technika Podhala. Najczęściej przedstawiają świętych, sceny religijne i postacie zbójników, na przykład Janosika. Ceny zależą od twórcy i wielkości. Oryginały kupuje się w galeriach sztuki ludowej lub bezpośrednio u artystów. Reprodukcje drukowane na szkle są tańsze, ale nie mają wartości kolekcjonerskiej.
Ciupaga
Ciupaga to laska z metalowym toporkiem, dawniej narzędzie pasterzy i broń zbójników. Dziś jest symbolem regionu i częścią stroju odświętnego. Na straganach przeważają małe ciupagi dekoracyjne. Ręcznie robiona ciupaga z kutym toporkiem i rzeźbionym trzonkiem to już przedmiot dla kolekcjonera. Przy przewozie samolotem ciupaga z metalowym toporkiem może być traktowana jak przedmiot niebezpieczny, dlatego pakuje się ją do bagażu rejestrowanego.
Haft i koronka
Motywy parzenicy, czyli haftu z góralskich spodni, pojawiają się na poduszkach, obrusach, torbach i biżuterii. Ręczny haft jest droższy, ale trwalszy i ma inne wykończenie niż haft maszynowy. Warto obejrzeć spód tkaniny: ręczny haft ma widoczne ściegi i drobne nieregularności.
Pamiątki z muzeów i galerii
Dobrym miejscem na pamiątkę jest sklep muzealny. Muzeum Tatrzańskie od lat zwraca uwagę na problem tandety na zakopiańskich straganach. Ogłosiło konkurs na projekt pamiątki z Zakopanego, w którym wpłynęło kilkaset prac. Jednym z efektów były Zakopiny, czyli seria przypinek z tańcem zbójnickim inspirowanym twórczością Zofii Stryjeńskiej oraz z niedźwiedziami. Były dostępne w oddziałach muzeum, w tym w Willi Oksza i w Muzeum Kornela Makuszyńskiego. Aktualny asortyment trzeba sprawdzić na miejscu.
W sklepach muzealnych można też kupić książki o Tatrach, albumy, mapy, reprodukcje i publikacje o kulturze regionu. To pamiątki, które długo zachowują wartość. O oddziałach muzeum i godzinach otwarcia piszemy w tekście muzea w Zakopanem.
Dobrym adresem są też galerie sztuki ludowej i współczesnej na Podhalu. Część artystów sprzedaje prace bezpośrednio w pracowniach, zwłaszcza w okolicznych wsiach, takich jak Chochołów, Poronin czy Bukowina Tatrzańska. Wizytę w pracowni dobrze jest wcześniej umówić telefonicznie, bo twórcy często pracują w domu i nie prowadzą stałych godzin otwarcia.
Pamiątki w budżecie
Nie każda dobra pamiątka musi być droga. Przy ograniczonym budżecie lepiej postawić na kilka tańszych, ale lokalnych rzeczy zamiast jednego przypadkowego gadżetu:
- redykołka lub mały oscypek z bacówki, kupiony w ostatnim dniu pobytu,
- para ręcznie dzierganych skarpet albo wełniane rękawiczki,
- pocztówka lub mała reprodukcja ze sklepu muzealnego,
- mapa Tatr, która przyda się przy kolejnym wyjeździe,
- drewniana łyżka lub mała skrzyneczka od lokalnego rzemieślnika.
Przy droższych zakupach, takich jak rzeźba, obraz na szkle czy element stroju, dobrze jest zapytać o możliwość zamówienia. Wielu twórców wykonuje prace na zamówienie i wysyła je pocztą, co rozwiązuje problem przewozu delikatnego przedmiotu w bagażu.
Gdzie kupować pamiątki
Targ pod Gubałówką
Największy targ w Zakopanem leży u podnóża Gubałówki, przy drodze z Krupówek do dolnej stacji kolejki. Można tu kupić niemal wszystko: sery, wyroby z wełny, kapcie, kapelusze, ciupagi, naczynia i pluszaki. Sprzedają zarówno lokalni wytwórcy, jak i handlarze z masowym towarem. Warto porównać kilka stoisk i rozmawiać ze sprzedawcami. Informacje o samej Gubałówce i dojeździe na szczyt znajdziesz w przewodniku po Gubałówce.
Krupówki
Główny deptak Zakopanego ma dużo sklepów z pamiątkami, ale przeważa tu towar masowy. Oprócz tego są tam galerie i sklepy z rękodziełem, w których łatwiej o informację o twórcy. Opis ulicy i jej najciekawszych miejsc znajdziesz w tekście o Krupówkach.
Bacówki i gospodarstwa
Sery z certyfikatem najlepiej kupować w bacówkach w sezonie pasterskim, od maja do września. Część bacówek leży przy szlakach i drogach w okolicach Zakopanego, a o najbliższą najlepiej zapytać gospodarza noclegu. Bacówki na terenie TPN podlegają zasadom parku.
W bacówce zwykle płaci się gotówką, bo terminal płatniczy nie jest tam standardem. Można też zapytać, kiedy baca robi sery. Świeży bundz i oscypek prosto z wędzenia smakują inaczej niż ser, który przeleżał kilka dni na straganie w słońcu.
Festiwale i jarmarki
Podczas festiwali folklorystycznych, takich jak Sabałowe Bajania w Bukowinie Tatrzańskiej, organizowane są jarmarki sztuki ludowej. Twórcy przyjeżdżają ze swoimi wyrobami i można z nimi porozmawiać bezpośrednio. To dobra okazja, żeby kupić coś z pewnym pochodzeniem.
Jak odróżnić lokalny wyrób od masówki
Kilka pytań i obserwacji pomaga podjąć decyzję przy straganie:
- Kto to zrobił? Sprzedawca własnych wyrobów zwykle wie wszystko o materiale i technice. Handlarz często nie potrafi odpowiedzieć.
- Czy rzeczy są identyczne? Seria idealnie takich samych przedmiotów to zwykle produkcja fabryczna.
- Co mówi metka? Kraj produkcji i skład materiału rozwiewają wiele wątpliwości.
- Czy cena ma sens? Ręcznie dziergany sweter z owczej wełny nie może kosztować tyle, co bawełniana koszulka. Bardzo niska cena rękodzieła powinna budzić podejrzenia.
- W przypadku sera: jaki jest miesiąc? Poza sezonem od maja do września oscypek z certyfikatem nie powstaje.
Czego lepiej nie kupować
- Seru "oscypek" zimą bez informacji o pochodzeniu. Zamiast tego zapytaj wprost, co to za ser.
- Pamiątek z roślin i minerałów z Tatr. Na terenie TPN obowiązuje zakaz zbierania roślin i skał. Szarotki, kosodrzewina czy kamienie z parku nie są odpowiednią pamiątką.
- Wyrobów ze skór dzikich zwierząt nieznanego pochodzenia.
- Tanich, plastikowych gadżetów kupowanych z przyzwyczajenia. Zwykle szybko lądują w szufladzie.
Podsumowanie
Najlepsze pamiątki z Zakopanego to te, o których pochodzeniu da się coś powiedzieć: oscypek z bacówki w sezonie, bryndza lub redykołka z certyfikatem, ręcznie dziergana wełna, rzeźba z podpisem twórcy, obraz na szkle, książka lub pamiątka z Muzeum Tatrzańskiego.
Oscypek z Chronioną Nazwą Pochodzenia powstaje tylko od maja do września i musi zawierać co najmniej 60% mleka owczego. Wełnę i rękodzieło warto oglądać uważnie i pytać sprzedawcę o wykonawcę. Targ pod Gubałówką i Krupówki oferują wszystko, ale obok lokalnych wyrobów jest tam dużo towaru masowego.
Dobra pamiątka nie musi być droga. Wystarczy, że jest z Podhala.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Kiedy można kupić prawdziwy oscypek?
Oscypek z Chronioną Nazwą Pochodzenia jest produkowany tylko w sezonie pasterskim, od maja do września. Sprzedaż może trwać krótko po zakończeniu sezonu, ale zimą oferowane sery są zwykle innymi wyrobami.
Jak rozpoznać prawdziwy oscypek?
Ma wrzecionowaty kształt, jasnobrązową, lekko błyszczącą skórkę i słonawy, dymny smak. Musi zawierać co najmniej 60% mleka owczego. Najpewniej kupić go w bacówce lub u sprzedawcy, który zna producenta.
Czy oscypek przetrwa podróż?
Tak, jeśli jest przechowywany w chłodzie i zawinięty w papier lub lnianą ściereczkę. Nie powinien leżeć w foliowej torebce ani w nagrzanym samochodzie.
Gdzie kupić pamiątki z rękodzieła w Zakopanem?
W galeriach sztuki ludowej, sklepach muzealnych, u artystów w pracowniach oraz na jarmarkach podczas festiwali folklorystycznych. Na targu pod Gubałówką także są lokalni wytwórcy, ale trzeba ich odróżnić od handlarzy.
Czy można przewieźć ciupagę samolotem?
Ciupaga z metalowym toporkiem może zostać uznana za przedmiot niebezpieczny w bagażu podręcznym. Bezpieczniej spakować ją do bagażu rejestrowanego i sprawdzić zasady przewoźnika.
Czy można zabrać z Tatr kamień lub roślinę na pamiątkę?
Nie. Na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego obowiązuje zakaz zbierania roślin, skał i minerałów.
Co przywieźć z Zakopanego dla dziecka?
Dobre pomysły to drewniane zabawki od lokalnych rzemieślników, redykołka w kształcie zwierzątka, książka o Tatrach lub wełniane kapcie. Są trwalsze i ciekawsze niż plastikowe gadżety.