Rośliny chronione w Tatrach to w praktyce wszystkie rośliny rosnące na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego. W parku narodowym nie ma znaczenia, czy dany gatunek figuruje na liście ochrony ścisłej, częściowej, czy nie ma go tam wcale. Nie wolno zerwać ani szarotki, ani mniszka przy szlaku, ani gałązki kosówki. Ta zasada wynika z ustawy o ochronie przyrody i obowiązuje każdego, kto wchodzi na teren parku.
Wielu turystów zna tę regułę tylko w ogólnym brzmieniu „nie zrywaj kwiatów". W praktyce dotyczy ona także grzybów, szyszek, kamieni i roślin, których nikt nie uważa za cenne. Dotyczy również deptania. Zdjęcie zrobione na środku łąki albo skrót ścinający zakos szlaku niszczą więcej roślin niż jeden zerwany kwiat.
Tatry mają wyjątkowo bogatą florę. TPN podaje, że w polskich i słowackich Tatrach rośnie blisko 1400 gatunków roślin naczyniowych, z czego około 1300 na terenie polskiego parku. Ponad 450 to gatunki górskie, a kilkadziesiąt to endemity i subendemity, czyli rośliny występujące tylko w Tatrach lub w bardzo małym obszarze Karpat. Wiele z nich rośnie tuż przy szlakach i łatwo je zobaczyć bez schodzenia ze ścieżki.
W tym tekście wyjaśniamy, skąd biorą się zakazy, które rośliny najczęściej kuszą do zerwania, gdzie i kiedy je zobaczyć oraz co grozi za zbieranie roślin w parku.
Dlaczego w TPN chronione jest wszystko
W Polsce istnieją dwa niezależne mechanizmy ochrony roślin.
Pierwszy to ochrona gatunkowa. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 października 2014 roku w sprawie ochrony gatunkowej roślin wymienia gatunki objęte ochroną ścisłą i częściową. Obowiązuje ona w całym kraju, także poza parkami. Przykładowo szarotka alpejska i goryczka Clusiusa są pod ochroną ścisłą, a szafran spiski, czyli tatrzański krokus, od 2014 roku jest pod ochroną częściową.
Drugi mechanizm to ochrona obszarowa. Ustawa o ochronie przyrody zakazuje w parkach narodowych między innymi zbioru roślin, grzybów i ich części, niszczenia gleby i zbierania skał. Zakaz dotyczy całej przyrody parku, niezależnie od tego, czy gatunek jest rzadki. TPN streszcza to w komunikacie dla turystów krótko: nie zbieraj kwiatów, grzybów ani fragmentów skał.
Dla turysty wynika z tego prosta reguła. Na terenie TPN nie trzeba rozpoznawać, czy roślina jest chroniona. Chroniona jest każda. Poza parkiem, na przykład na łąkach Gubałówki czy w Kościelisku, trzeba już znać listę gatunków chronionych i pamiętać, że łąka zwykle ma właściciela.
Piętra roślinności - co rośnie na jakiej wysokości
Tatrzańska roślinność zmienia się z wysokością. TPN wyróżnia pięć pięter, a każde ma swoje charakterystyczne gatunki.
| Piętro | Wysokość (orientacyjnie) | Co tu rośnie |
|---|---|---|
| Regiel dolny | do 1200-1250 m | buczyna, jodła, polany z krokusami, lilia złotogłów |
| Regiel górny | 1250-1550 m | świerczyny, przy górnej granicy lasu limby |
| Piętro subalpejskie | 1500-1800 m | kosodrzewina, borówki, ziołorośla |
| Piętro alpejskie (hale) | 1800-2300 m | murawy wysokogórskie, goryczki, zawilce, dzwonki |
| Piętro subniwalne (turnie) | powyżej 2200-2300 m | około 120 gatunków roślin naczyniowych, skalnice, mchy i porosty |
Na podłoże też warto zwrócić uwagę. Część Tatr zbudowana jest z granitu, a część ze skał wapiennych. Na wapieniach, na przykład w masywie Giewontu i w części Czerwonych Wierchów, rośnie znacznie więcej kolorowych kwiatów niż na granitowych stokach Tatr Wysokich. Dlatego wiele osób zauważa latem różnicę między kwiecistymi murawami Czerwonych Wierchów a bardziej surowymi okolicami Morskiego Oka. Opis trasy granią znajduje się w tekście Czerwone Wierchy.
Gatunki, które najczęściej kuszą do zerwania
Szarotka alpejska
Symbol Alp i Tatr, choć według TPN przybyła w góry Europy z Azji. W Polsce jest pod ochroną ścisłą. Rośnie w piętrze alpejskim, na trudno dostępnych, wapiennych skałach. Przy szlakach zobaczyć ją trudno i właśnie dlatego wielu turystów liczy, że „jedna" nie zaszkodzi. W przeszłości zbieranie szarotek na pamiątkę doprowadziło do jej zniknięcia z wielu stanowisk.
Goryczki
W Tatrach rośnie kilka gatunków goryczek. Goryczka Clusiusa ma duże, ciemnoniebieskie kwiaty w kształcie dzwonka i kwitnie na wapiennych murawach. Jest pod ochroną ścisłą. Goryczka przezroczysta, z białawymi kwiatami, rośnie w turniach na podłożu kwaśnym. Późnym latem w lasach i na polanach widać fioletowe kwiaty goryczki trojeściowej. Wszystkie goryczki w TPN są tak samo nietykalne.
Szafran spiski, czyli krokus
Najbardziej znany kwiat tatrzańskiej wiosny. Kwitnie na przełomie marca i kwietnia, najliczniej na Polanie Chochołowskiej. Tu problemem jest nie tyle zrywanie, co deptanie polan przy robieniu zdjęć. Szczegóły, gdzie i kiedy go oglądać, opisujemy w tekście Krokusy w Tatrach.
Lilia złotogłów
Duży kwiat o różowofioletowych, wywiniętych płatkach, jedna z najbardziej efektownych roślin regla dolnego. TPN wymienia ją obok szarotki jako jeden z symboli tatrzańskiej roślinności. Kwitnie zwykle w pełni lata. Rośnie w lasach i na ich skrajach, często tuż przy dolnych odcinkach szlaków.
Kosodrzewina i limba
Kosodrzewina, czyli kosówka, to karłowata sosna porastająca piętro subalpejskie. Chroni stoki przed erozją i jest schronieniem dla zwierząt. Łamanie jej gałęzi na „kijek" albo na opał to niszczenie roślinności parku. Limba to sosna rosnąca pojedynczo przy górnej granicy lasu i w reliktowych borach. Szyszek limby, które przyciągają uwagę kształtem i kolorem, nie wolno zabierać.
Rośliny, których nikt nie uważa za cenne
Mchy, porosty, borówki, trawy i pospolite kwiaty także są częścią chronionej przyrody parku. Tytus Chałubiński, który w XIX wieku rozsławił Zakopane, był znawcą tatrzańskich mchów i opisał wiele ich gatunków. Mchy i porosty w piętrze turni rosną bardzo wolno. Zeskrobanie porostu ze skały na pamiątkę niszczy coś, co powstawało dziesiątki lat.
Endemity - rośliny, których nie ma nigdzie indziej
TPN podaje, że w Tatrach występuje 89 endemitów i subendemitów, a ponad 70% z nich rośnie powyżej górnej granicy lasu. Niektóre tatrzańskie endemity rosną wyłącznie na podłożu granitowym, inne na wapieniach.
Do najbardziej znanych należą:
- ostróżka tatrzańska o błękitnofioletowych kwiatach, gatunek, który według TPN przetrwał w Tatrach od pliocenu,
- skalnica tatrzańska, roślina wyleżysk śnieżnych na wapieniach,
- pierwiosnek maleńki, drobny fioletowy kwiat wysokogórskich muraw.
Dla turysty najważniejsze jest to, że wiele endemitów rośnie w małych, rozproszonych populacjach. Zniszczenie jednego stanowiska, na przykład przez wydeptanie skrótu na piargu, może oznaczać realną stratę dla gatunku. Dlatego zasada chodzenia wyłącznie po szlaku ma w wysokich partiach Tatr większe znaczenie niż w dolinach.
Kiedy co kwitnie - kalendarz dla turysty
Poniższy kalendarz jest orientacyjny. Termin kwitnienia zależy od wysokości, ekspozycji stoku i tego, jak długo leżał śnieg. Ten sam gatunek w dolinie i na grani może kwitnąć w odstępie kilku tygodni.
| Miesiąc | Co można zobaczyć przy szlakach |
|---|---|
| marzec-kwiecień | krokusy na polanach reglowych, podbiał, pierwsze pierwiosnki |
| maj | krokusy na wyższych polanach, zawilce, kaczeńce przy potokach |
| czerwiec | kwitnące murawy na halach, goryczki, zawilce narcyzowe, pełniki |
| lipiec | szczyt kwitnienia w piętrze alpejskim, dzwonki, lilia złotogłów w lasach |
| sierpień | szarotki w trudno dostępnych miejscach, goryczki, późne dzwonki |
| wrzesień | goryczka trojeściowa, przebarwiające się borówki i trawy |
Najwięcej kwiatów przy łatwo dostępnych szlakach zobaczyć można w czerwcu i lipcu na trasach w Tatrach Zachodnich. Spokojne doliny reglowe, takie jak Dolina Małej Łąki, wiosną i wczesnym latem pozwalają oglądać kwitnące łąki bez tłumów. Opis trasy znajduje się w tekście Dolina Małej Łąki i Dolina Lejowa.
Czego nie robić poza zrywaniem
Zakaz zbioru roślin to tylko jedna z zasad. W praktyce rośliny w Tatrach niszczy się częściej przez nieuwagę niż przez celowe zrywanie.
Skróty na zakosach. Szlaki w stromym terenie prowadzą zakosami, żeby woda nie wypłukiwała gleby. Każdy skrót ścinający zakos zamienia się po kilku sezonach w rynnę erozyjną, a z rośliną znika też gleba, na której mogłaby odrosnąć.
Zdjęcia na łąkach. Kilka kroków w bok po lepszy kadr na krokusach, w łanach zawilców czy przy stawie wydeptuje ścieżki, których nie ma na mapie. TPN prosi, żeby fotografować ze szlaku.
Odpoczynek na murawie. Na halach i graniach roślinność regeneruje się bardzo wolno. Odpoczywać lepiej na kamieniu przy szlaku niż na trawie obok niego.
Zabieranie kamieni i szyszek. Zakaz zbioru skał i części roślin obejmuje też „niewinne" pamiątki: kryształki, szyszki limby, kawałki drewna.
Grzyby i owoce. TPN wymienia grzyby wśród rzeczy, których nie wolno zbierać. Przy owocach leśnych nie należy zakładać, że park je dopuszcza. Jeśli ktoś chce zbierać grzyby i jagody, powinien zrobić to w lasach poza parkiem, zgodnie z przepisami obowiązującymi w danym miejscu.
Wyrywanie roślin do ogrodu. Przesadzenie tatrzańskiej rośliny do ogródka w dolinie zwykle kończy się jej śmiercią, a na terenie parku jest wykroczeniem.
Pełną listę zasad obowiązujących w parku, wraz z zakazem nocnym, psami i dronami, zebraliśmy w tekście Tatrzański Park Narodowy - zasady, strefy i przepisy.
Kary i rola strażników
Naruszenie zakazów obowiązujących w parku narodowym, w tym zbiór roślin, jest wykroczeniem z ustawy o ochronie przyrody. Grozi za nie kara aresztu albo grzywny. Na szlakach przepisy egzekwuje Straż Parku, która może nałożyć mandat albo skierować sprawę do sądu. Aktualne stawki mandatów zmieniają się wraz z przepisami, dlatego nie podajemy tu konkretnej kwoty.
Poza parkiem zniszczenie gatunku objętego ochroną gatunkową również jest wykroczeniem. Dotyczy to na przykład szafranu spiskiego na łąkach w Kościelisku, który rośnie poza granicą TPN.
Dla większości turystów bardziej praktyczna od kary jest świadomość skali. Tatry odwiedzają każdego roku miliony osób. Jeśli jedna na tysiąc zerwie kwiat, daje to tysiące roślin w sezonie z tych samych, najbardziej dostępnych miejsc przy szlakach.
Pamiątki roślinne z Zakopanego
Na straganach można spotkać suszone kwiaty, bukiety i ozdoby z roślin „z gór". Przed zakupem warto zapytać o pochodzenie. Dzikie rośliny chronione nie mogą być legalnie zbierane i sprzedawane bez zezwolenia. Bezpieczniejszym wyborem są wyroby, które przedstawiają tatrzańską florę, na przykład ceramika, wycinanki, hafty czy obrazy na szkle. Pomysły na pamiątki, które nie szkodzą przyrodzie, opisujemy w tekście Pamiątki z Zakopanego.
Dobrą pamiątką jest też zdjęcie. Najciekawsze gatunki zobaczyć można przy szlakach bez schodzenia ze ścieżki, a ich rozpoznawanie ułatwiają atlasy roślin tatrzańskich i materiały Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN w Zakopanem.
Jak oglądać rośliny, żeby im nie szkodzić
Kilka prostych nawyków pozwala zobaczyć więcej i niczego nie niszczyć:
- idź środkiem szlaku, także gdy jest błoto lub kamienie,
- rośliny przy krawędzi ścieżki fotografuj z przykucnięcia, bez wchodzenia na murawę,
- zabierz lekki przewodnik do rozpoznawania roślin albo aplikację, zamiast zrywać kwiat „do sprawdzenia",
- z dziećmi zróbcie grę w szukanie kolorów przy szlaku zamiast bukietu,
- odpoczywaj na kamieniach i w wyznaczonych miejscach, nie na łące.
Rośliny w Tatrach są też środowiskiem życia zwierząt. Świstaki i kozice żerują na murawach alpejskich, a wydeptane stoki to dla nich mniej pożywienia. Więcej o tym, jak obserwować zwierzęta bez płoszenia ich, piszemy w tekście Kozice i świstaki.
Podsumowanie
W Tatrzańskim Parku Narodowym chroniona jest każda roślina, niezależnie od tego, czy gatunek jest rzadki. Zakaz obejmuje zrywanie, zbieranie grzybów, łamanie gałęzi, zabieranie kamieni i niszczenie roślinności przez deptanie. Poza parkiem obowiązuje ochrona gatunkowa, która obejmuje między innymi szarotkę alpejską, goryczkę Clusiusa i szafran spiski.
Najwięcej kwitnących roślin przy szlakach widać od kwietnia do sierpnia, a szczyt kwitnienia w piętrze alpejskim przypada na lipiec. Wapienne murawy Tatr Zachodnich są znacznie bardziej kwieciste niż granitowe stoki Tatr Wysokich.
Rośliny w górach najczęściej niszczy się przez skróty, zdjęcia na łąkach i odpoczynek na murawie. Wystarczy trzymać się szlaku, żeby tego uniknąć.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Które rośliny w Tatrach są chronione?
Na terenie TPN wszystkie. Ustawa o ochronie przyrody zakazuje w parku narodowym zbioru roślin, grzybów i ich części niezależnie od gatunku. Poza parkiem chronione są gatunki z rozporządzenia o ochronie gatunkowej roślin, na przykład szarotka alpejska, goryczka Clusiusa i szafran spiski.
Czy w Tatrach można zerwać zwykły kwiatek, na przykład mniszka?
Nie na terenie parku narodowego. Zakaz zbioru roślin dotyczy wszystkich roślin w TPN, także pospolitych.
Czy w TPN można zbierać grzyby i jagody?
TPN wymienia grzyby wśród rzeczy, których nie wolno zbierać. Owoców leśnych również nie należy zbierać w parku. Grzybobranie i jagody zostawmy na lasy poza TPN.
Gdzie w Tatrach zobaczyć szarotkę?
Szarotka rośnie na trudno dostępnych, wapiennych skałach w piętrze alpejskim. Przy popularnych szlakach widać ją rzadko. Nie należy schodzić ze szlaku, żeby jej szukać.
Kiedy w Tatrach kwitnie najwięcej kwiatów?
Na halach i graniach najwięcej kwiatów jest w czerwcu i lipcu. Krokusy na polanach kwitną na przełomie marca i kwietnia, a goryczka trojeściowa późnym latem.
Co grozi za zerwanie kwiatów w TPN?
To wykroczenie z ustawy o ochronie przyrody, za które grozi kara aresztu albo grzywny. Straż Parku może nałożyć mandat lub skierować sprawę do sądu.
Czy można zabrać szyszkę albo kamień z Tatr?
Nie. W parku obowiązuje zakaz zbioru części roślin i fragmentów skał, więc dotyczy to także szyszek limby, kryształków i kamieni.